Rukopis Divoševo Jevandelje nastao je oko 1350. godine po narudžbini bosanskog plemica Divoša Tihoradica, u skriptorijumu Manojla Grka na što upucuju stilske i jezicke srodnosti sa ostalim rukopisima iz ove radionice. Rukopis je pronaden 1960. godine u crkvi Svetog Nikole u Podvrhu kod Bijelog Polja, Crna Gora.
Divoševo Jevandelje pisano je crnim mastilom na pergamentu, velicine 225 x 165 mm, broji 170 listova. Jevandelje je ukrašeno brojnim minijaturama, inicijalima i zastavica u polihromiji što mu daje jedinstvenu i neponovljivu umjetnicku vrijednost.
Iluminacije Divoševog Jevandelja predstavljaju fantasticni svijet simbioze floralnih i zoomorfnih elemenata sa ljudskim likom. Po bogatstvu i raznovrsnosti iluminacija rukopis predstavlja izuzetno znacajnu zbirku motiva srednjevjekovne iluminatorske umjetnosti i primjer harmonickog spoja vizantijskog repertoara karakteristicne ornamentike sa bujnim romanickim svijetom fantasticnih bica koji se njegovao u mediteranskom dijelu Evrope od XII do XIV vijeka.
Jevandelje ima 60 ocuvanih islikanih predstava, od cega su 24 ljudske figure, 23 udvojene životinjske predstave a ostalo su stilizovani inicijali u vidu prepleta i floralnih motiva.
Jevandelje se cuva u riznici Cetinjskog manastira. Izloženo je sa ostalim znacajnim rukopisima u stalnoj postavci Manastirskog muzeja. Rukopis je Zakonom zašticen i uveden u Centralni registar zašticenih pokretnih spomenika kulture Crne Gore 1963. godine, koji vodi Republicki zavod za zastitu spomenika kulture - Cetinje.
Oktoih prvoglasnik
Pojava štamparije u srednjovjekovnoj Crnoj Gori, poslednjoj slobodnoj državi na Balkanu pred turskom najezdom, predstavlja svojevrstan kulturni fenomen evropskih razmjera. Gospodar Crne Gore, Ðurde Crnojevic, kupuje u Veneciji štamparsku presu sa pokretnim slovima i pocinje da štampa bogoslužbene knjige. Prva knjiga koja je iz ove štamparije izašla januara 1494. godine jeste Oktoih prvoglasnik.
Oktoih prvoglasnik štampan je na papiru u dvije boje - crvena i crna i ukrašen inicijalima i zastavicama, koji su koncipirani u duhu renesanse uz tradiciju stare rukopisne knjige. Broji 269 listova velicine 254 x 186 mm. Odlikuju ga najviši dometi štamparstva XV vijeka i po grafickoj ljepoti ne zaostaje iza venecijanske produkcije toga vremena. Štampanje i ukrašavanje Oktoiha izvelo je 7 monaha pod budnim okom jeromonaha Makarija u štampariji poznatoj kao Crnojevica štamparija, prvoj južnoslovenskoj cirilicnoj štampariji i prvoj državnoj štampariji na svijetu. Oktoih je štampan u relativno velikom broju, od kojih se do danas sacuvalo 105 primjeraka. To ukazuje na želju izdavaca da knjiga bude distribuirana i u okolne prostore, koji su se nalazili pod turskom okupacijom i time doprinese ocuvanju nacionalne i vjerske svijesti porobljenih naroda.
Jedan od bolje ocuvanih primjeraka Oktoiha prvoglasnika cuva se u biblioteci Narodnog muzeja na Cetinju. Knjiga je zavedena u inventaru Narodnog muzeja, br. 16828 i time stavljena pod zaštitu Zakona kao izuzetno znacajan pokretni spomenik kulture.
Oktoih petoglasnik
Medu inkunabulama Crnojevica štamparije, pored Oktoiha prvoglasnka, posebno mjesto pripada Oktoihu petoglasniku iz 1494., zbog izuzetno zanimljivih i dragocjenih ilustracija. Oktoih petoglasnik štampan je u istom maniru kao i Oktoih prvoglasnik u dvije boje s tom razlikom što je Petoglasnik ukrašen sa šest ilustracija koje je majstor-graver sa velikim nadahnucem izrezbario.
Na relativno skucenom središnjem prostoru svake ilustracije graver je sa izuzetnom vještinom izradio složenu kompoziciju sa mnoštvom likova. Ove ilustracije predstavljaju jedno od najznacajnih dostignuca u izradi drvenih klišea u XV vijeku Evrope, na kojima se osjeca duh renesanse. Pet od ukupno šest ilustracija imaju svoje nazive.
Dvije ilustracije imaju posebno znacenje, jer su na njima, kako se pretpostavlja, prikazane prve Crnojevica gradevine na Cetinju. Na jednoj je u pozadini prikazan dvorac Ivana Crnojevica, a na drugoj Crnojevica manastir. Pored ilustracija Oktoih petoglasnik je ukrašen i zastavicama i inicijalima slicno Oktoihu prvoglasniku. I štampanje Oktoiha petoglasnika obavljeno je pod budnim okom jeromonaha Makarija.
Psaltir s posljedovanjem
Psaltir s posljedovanjem, kao treca knjiga Crnojevica štamparije, je po mnogo cemu neobicna, koja osim psaltira sadrži i mnogo drugih liturgijskih i neliturgijskih tekstova.
Kao i prethodne dvije inkunabule štampana je u dvije boje - crna i crvena i ukrašena zastavicama i inicijalima. Posebna zanimljivost Psaltira ogleda se u dijelu koji se odnosi na Pashalije-tablice koje služe za utvrdivanje dana u koji, odredene godine, pada Vaskrs, koje je za Psaltir sam izradio Ðurde Crnojevic. Pored pashalnih tablica sadrži Mjesecoslov odnosno crkveni kalendar i Caslovac-bogosluženja koja se obavljaju u odredenom casu dana.
Štamparija Vukovica
(Venecija, 1519-1638)
Tradiciju Crnojevica štamparije na Cetinju, prve cirilicke štamparije kod Južnih Slovena, koja je radila izmedu 1492. i 1496. godine, poslije pada Crne Gore pod tursku dominaciju uspješno je nastavio u Veneciji 1519. godine, vojvoda Božidar Vukovic – Podgoricanin.
Božidar Vukovic roden je u plemickoj porodici, 1460. godine u Ðuricima, u blizini Podgorice. Pretpostavlja se da je bio visoki državni cinovnik – logotet, odnosno glavni pisar i rukovodilac Državne kancelarije na dvoru Ivana Crnojevica na Cetinju. Poslije pada Zete pod tursku vlast emigrirao je u Veneciju, gdje se bavio trgovinom, a potom iz rodoljubivih ali i komercijalnih razloga, osnovo je štampariju u kojoj je 1519. godine odštampana prva knjiga. Prevashodno je štampao knjige religioznog sadržaja, ukupno devet, medu kojima se isticu Psaltir s posljedovanjem, Služabnik, Molitvenik, Oktoih petoglasnik, Praznicni minej, Trebnik. U Veneciji je stekao izuzetnu popularnost i društveni ugled zbog cega je dobio titulu plemica "svetog rimskog carstva" i naziv "gospodin". Umro je 1539. godine u Veneciji. Po sopstvenoj želji, njegovo tijelo je prenijeto u Crnu Goru i sahranjeno u manastiru Sv. Bogorodice na ostrvu Starcevo u Skadraskom Jezeru.
Sa svojim glavnim majstorom, štamparom Pahomijem, porijeklom iz Crne Gore, koji je prethodno radio sa cuvenim štamparem Makarijem u Crnojevica štampariji na Cetinju, a potom i drugim vrsnim štamparima - Mojsijem iz Budimlja i monasima Teodosijem i Ðenadijem, Božidar Vukovic je svoju štampariju uzdigao na relativno visok nivo. Po svemu sudeci bio je i glavni redaktor i izdavac i štampar. Odlikovao se dobrom organizacijom posla i relativno kvalitetnom štampom, što je njegovom sinu Vicencu (Vicku, Vicentiju) omogucilo da neometano nastavi ocevim stopama.
U prvim godina, Vicenco se posvetio organizovanju efikasne prodajne mreže po cijelom Balkanskom poluostrvu, da bi od 1546. pa sve do 1560. godine, nastavio sa štampanjem knjiga u uglednoj Vukovica štampariji. Vicenco je uglavnom preštampavao devet knjiga iz oceve štamparije, s tim što je za šest bio i izdavac, uzdižuci i dalje kvalitet štampe.
Štampariju Vukovica zakupio je 1561. godine Stefan Marinovic, koji se potpisivao kao "Stefan ot grada Skadra", za koga se pretpostavlja da je porijeklom iz okoline Cetinja. Stefan je za tri godine objavio dvije do tada nepublikovane knjige za bogoslužbene potrebe – Triod posni i Triod cvjetni. Ove knjige je štampao cuveni venecijanski "maistro Kamilo Zaneti".
Nakon Stefana Marinovica rad u štampariji Vukovica nastavio je Jerolim (Jeronim) Zagurovic, Kotoranin, koji je izmedu 1569. i 1571. odštampao samo nekoliko knjiga – Psaltir s posledovanjem i caslavcem, Molitvenik, a pretpostavlja se da je moguce uradio i dva Služabnika. Štamparija je poslije Zaguroviceve smrti, prvo prešla u ruke Ðovanija Antonija Rampaceta, a zatim brace Marka i Batolomea Ðinamija, koji su u njoj odštampali nekoliko bogoslužbenih knjiga. U istoj štampariji Stefan Štiljanovic (Paštrovic) je uradio prvi bukvar, nazvan srpski.
U štampariji Vukovica u Veneciji, u periodu od 1519. do 1638. godine, ukupno je odštampano 28 naslova, od kojih su neki doživjeli i po 5-6 izdanja.
Stampar Andrija Paltasic
Andrija Paltašic potice iz uspješne trgovacke porodice. Roden je u Kotoru oko 1440. godine, a umro je u Veneciji oko 1500. godine. Svoje knjige je štampao uglavnom na latinskom jeziku, ali i na narodnom, italijanskom, koristeci se grafijom iz drugih pisama, antikvom i goticom, na primjer. Od prve štampane knjige 1477. godine (mada ima i mišljenja da je sa štampanjem poceo i nekoliko godina ranije), pa do 1499. godine, samostalno je odštampao 37 inkunabula, a sa drugim, suizdavacima, još cetiri, što ukupno iznosi 41 knjigu.
Paltašic je pretežno štampao poznata djela grckih i rimskih klasika (Cicerona, Diodorusa, Gelijusa, Plinija Starijeg, Terencija, Vergilija, Ovidija, Propercija, Juvenala, Laktancija, Tibula, Katula, Saksoferata, Tartelija i dr.), kao i djela savremenih humanistickih pisaca, istoriografa i leksikografa. Pored ovoga, štampao je i knjige religioznog sadržaja, kao što je Biblija na italijanskom jeziku.
