Grad je po ilirskom plemenu Docleata nazvan Doclea (Duklja). Sredinom I vijeka, za vrijeme dinastije Flavijevaca, možda za vlade Vespazijana ili Domicijana, dobio je status municipijuma. Krajem I i pocetkom II vijeka doživljava uspon. Administrativnom podjelom Rimskog carstva 297. godine, postaje glavni grad novoosnovane provincije Prevalis. U IV i V vijeku biva zahvacen prodorom varvarskih naroda kada pocinje da gubi svoju moc. Pocetkom V vijeka razaraju ga Goti, a 518. godine ruši ga snažan zemljotres. Nakon obnove, Sloveni ga ponovo razaraju 620. godine kada definitivno gubi anticki karakter.
Arheološka istraživanja Duklje zapoceta su krajem XIX vijeka (Rovinjski i Munro) a nastavljena su od 1954. do 1964. i ponovo 1998. godine.
Iako prirodno zašticena okomitim liticama Morace, Zete i potoka Širalije, Duklja je sa svih strana opasana mocnim bedemima sa kulama. Zbog nepravilnog prostora na kome je smješten, grad je koncept rimskog urbanizma prilagodio konfiguraciji terena. Na presjeku dvije glavne ulice formiran je gradski trg - forum sa monumentalnom bazilikom na zapadnoj strani, zgradom kurije na sjevernoj i brojnim drugim manjim objektima sa ostalih strana. Duž djelimicno otkopane ulice koja je vodila od sjeverozapadne ka jugoistocnoj gradskoj kapiji, podignute su reprezentativne gradevine javnog karaktera: slavoluk, tri hrama, od kojih je jedan posvecen boginji Romi a drugi boginji Dijani, gradsko kupatilo - terme i monumentalna stambena palata.
Pored ostataka gradske arhitekture iz rimskog perioda, na Duklji su otkrivene i dvije ranohrišcanske bazilike i jedna manja, krstoobrazna preromanicka crkva.
Na zapadnoj i jugoistocnoj strani grada nalazile su se nekropole, od kojih je jugoistocna sistematski istražena.
U brojnim otkrivenim grobovima sa kremiranim i inhumiranim pokojnicima, pronadeni su raznovrsni i cesto dragocjeni primjerci grobnog inventara (posude od keramike i stakla, djelovi nakita, orude, oružje i novac), koji omogucava preciznije sagledavanje života anticke Duklje. Zapadna nekropola je samo djelimicno ispitana i na njoj su, pored obicnih, otkrivene monumentalne zidane grobne konstrukcije iz IV-V vijeka. Moguce da iz jedne ovakve grobne konstrukcije potice i cuvena Podgoricka caša koja je anticku Duklju 1874. godine uvela u svjetsku arheologiju.
Crkva Gospa od Škrpjela
Crkva Gospe od Škrpjela, zaštitnica pomoraca i ribara, podignuta je 1630. godine na vještacki formiranom ostrvcu, ispred Perasta u Bokokotorskom zalivu, na mjestu starije gradevine.
Po narodnoj tradiciji, na morskoj hridini, peraški ribari pronašli su ikonu Bogorodice sa Hristom, koja je poslužila kao motiv za gradnju hrama. Hram se dogradivao u nekoliko navrata. Tako je izmedu 1720. i 1725. godine dograden osmostrani presbiterij sa kupolom i okrugli zvonik. Unutrašnjost crkve krasi mermerni oltar koga je 1796. godine izradio Antonio Kapelano, kipar iz Ðenove. Na njemu se nalazi ikona Bogorodice sa Hristom, cuvena ikona Gospe od Škrpjela, koju je sredinom XV vijeka naslikao poznati slikar Lovro Dobricevic.
Zidove i tavanicu prekrivaju slike na platnu Tripa Kokolje, jednog od najpoznatijih baroknih slikara kod nas. Šezdeset i osam slika, od kojih su neke izuzetno velikih formata, cine da se crkva Gospa od Škrpjela doživljava kao svojevrsna galerija baroknog slikarstva nastalog na prostorima južnog Jadrana.
Izmedu slika, na bocnim zidovima, postavljene su brojne votivne srebrne plocice, na kojima se nalaze reljefne predstave bokeljskih brodova koje Gospa od Škrpjela štiti u morskim nepogodama. U crkvenom muzeju izloženi su razliciti eksponati prikupljeni sa podrucja Perasta i bliže okoline.
Husein-pašina džamija
Zaslugom Husein-paše Boljanica iz sela Boljanica kod Pljevalja, podignut je u Pljevljima, izmedu 1573. i 1594. godine, jedan od najljepših sakralnih spomenika islamske arhitekture u Crnoj Gori - džamija, po Husein-paši nazvana, Husein-pašina džamija. Džamija je kvadratne osnove iznad koje se diže niska kupola postavljena na kockastom postolju. Ispred glavne fasade formiran je otvoreni trijem nadkriven sa tri male kupole. Uz južnu stranu prizidan je minaret, koji je poslije udara groma 1911. godine, prezidan u vitkiji i viši i danas je jedan od najviših minareta na Balkanu.
Unutrašnjost džamije i trijem ukrašeni su bogatom, u polihromiji islikanom ornamentikom sa floranim motivima i citatima iz Kurana. Mihrab (niša za molitve), mimber (propovedaonica) i mahvil (empora) obiluju ornamentikom radenom u stalaktitima i u uobicajenim turskim perforacijama.
U džamiji se cuva nekoliko starih rukopisnih i štampanih knjiga na arapskom i turskom jeziku, medu kojima se izdvaja rukopisna knjiga-Kuran, pisana arapskim pismom i ukrašena minijaturama sa pozlatom, nastala vjerovatno, u XVI vijeku.
Manastir Moraca
Manastir Moraca je jedan od najmonumentalnijih srednjovjekovnih spomenika Crne Gore. Podigao ga je 1252. godine Stefan, sin kralja Vukana a unuk Nemanjin.
Smješten je u proširenom dijelu slikovitog kanjona Morace. Manastirski kompleks se sastoji od saborne crkve Uspenja Bogorodice, male crkve Svetoga Nikole i zgrada konaka. Porta manastira opasana je visokim zidom sa dvije kapije.
Pored arhitekture, posebnu znamenitost manastira Morace predstavlja njen živopis. Od prvobitnog slikarstva iz XIII vijeka sacuvao se samo manji dio u dakonikonu, gdje se monumentalnošcu i snagom izraza izdvajaju kompozicije iz života proroka Ilije. Ostali dio živopisa stradao je u prvoj polovini XVI vijeka kada su manastir opustošili Turci.
Obnovljeni manastir 1574. godine ponovo su islikali anonimni slikari. U prvoj polovini XVII vijeka u oslikavanju manastira ucestvuju poznati slikari - pop Strahinja iz Budimlja, koji ukrašava gornje djelove proskomidije, Georgije Mitrofanovic, koji 1616. slika freske na zapadnoj fasadi i majstor Kozma, koji 1639. islikava malu crkvu Svetoga Nikole, a tri godine kasnije i paraklis Svetoga Stefana. Isti majstori su islikali i vecinu ikona na velikom bogato izrezbarenom ikonostasu. Od nekada bogate manastirske riznice, danas je ostalo sacuvano svega nekoliko znacajnijih obrednih predmeta i bogoslužbenih knjiga, medu kojima se nalazi i primjerak Oktoiha prvoglasnika.
Manastir Piva
Jedan od posebno znacajnih manastirskih kompleksa u Crnoj Gori je Manastir Piva, koji je svojevremeno bio smješten na izvorištu rijeke Pive, da bi zbog formiranja akumulacionog jezera za potrebe HE "Piva", bio premješten na drugu lokaciju. Radovi na izmiještanju trajali su preko jedne decenije, od 1970. do 1982. godine. Sa zidova hrama skinuto je i ponovo vraceno 1260 m2 živopisa. Sama gradevina je "razgradena" kamen po kamen i ponovo ozidana na novoj lokaciji.
Manastirska crkva Uspenja Bogorodice podignuta je izmedu 1573-1586. godine, zalaganjem hercegovackog mitropolita Savatija. Crkva je trobrodna gradevina sa nadvišenim srednjim brodom, bez kupole. Unutrašnje površine zidova oslikane su fresko dekoracijom izmedu 1604. i 1626. godine.
Glavni dio hrama ukrasili su anonimni grcki slikari izmedu 1604. i 1605. godine. Gornje zone priprate oslikao je domaci slikar pop Strahinja iz Budimlja 1604. godine, dok su donje zone djelo prefinjenog slikara Kozme nastale 1626. godine. Isti slikar je izradio i vecinu ikona na pozlacenom, bogato izrezbarenom ikonostasu. Po bogatstvu obrednih predmeta i bogoslužbenih knjiga, cuvena je manastirska riznica, od koje je jedan dio izložen u manastirskom muzeju.
Anticka nekropola u Budvi
O životu anticke Budve dragocjene podatke pruža njena nekropola, slucajno otkrivena 1938. godine. Bez strucnog nadzora samo manji dio bogatog grobnog materijala je spašen i danas se nalazi u muzejima na Cetinju, Beogradu, Zagrebu, Splitu i privatnim kolekcijama. Sistematska istraživanja otpocela su 1952. i sa prekidima su trajala sve do 1982.godine. Istraživanja su pokazala da je nekropola bila u upotrebi više od jednog milenijuma.
Najstariji grobovi pripadaju pocecima IV vijeka prije nove ere, a najmladi kraju V ili pocetku VI vijeka nove ere. U osnovi se radi o dvije nekropole, starijoj – helenistickoj, od IV pa do kraja I vijeka prije nove ere i mladoj – rimskoj, od I pa do kraja IV, odnosno pocetka VI vijeka nove ere. U helenizmu se koriste zidane, pravougaone grobnice sa jednim ili više sahranjenih pokojnika uz koje se prilažu bogati grobni prilozi, najcešce keramicke posude tipa tzv. Gnatia keramike, djelovi licnog naoružanja i luksuzni nakit porijeklom iz grckih zlatarskih radionica.
U okviru rimske nekropole tokom I i II vijeka primjenjivao se ritual spaljivanja pokojnika, ciji su ostaci smještani ili u jednostavno jame u zemlji ili u specijalne keramicke, staklene ili kamene recipijente – urne, za koje su se ponekad gradile vece kamene konstrukcije sa komorama i nadgrobnim spomenicima sa natpisima i reljefnim ukrasima. Od pocetka III pa do kraja V vijeka, pokojnici su sahranjivani u zidane kamene grobnice. Uz pokojnike, bez obzira da li se radi o spaljenim ili sahranjenim, polagane su razlicite posude od keramike i stakla, oružje i nakit. Posebno su brojne staklene posude.
Bogatstvo grobnih konstrukcija i grobnih priloga pokazuje da je anticka Budva svoj ekonomski i kulturni procvat doživjela tokom I i posebno tokom II vijeka i da vec od pocetka III vijeka pocinje njena postepena degradacija. Ovo se posebno zapaža u siromaštvu oblika i priloga u grobovima V i VI vijeka, kada Budva vec pripada Vizantiji.
Katedrala Sv. Tripuna
Katedrala Sv. Tripuna je najznacajniji spomenik srednjovjekovnog Kotora. Podignuta je 1166. godine na mjestu na kome je pocetkom IX vijeka bila izgradena manja preromanicka crkva posvecena istom svetitelju. Katedrala je gradena u duhu romanike kao trobrodna bazilika sa tri polukružne apside na istocnoj strani, kupolom nad centralnim travejem i sa dva visoka zvonika prislonjena uz zapadnu fasadu.
U razornim zemljotresima u XVI vijeku katedrala je pretrpjela znatna oštecena. U obnovi koja je uslijedila u periodu izmedu 1584. i 1613. godine, unutrašnjost je dobila renesansno-barokni izgled, a tada je uklonjena i kupola. U zemljotresu 1667. godine srušeni su romanicki zvonici koji su, zajedno sa zapadnim dijelom gradevine, obnovljeni u baroknom stilu. Treca velika obnova katedrale izvedena je u novije vrijeme, izmedu 1892. i 1908. godine. I konacno, u poslednjoj obnovi koja je uslijedila nakon još jednog razornog zemljotresa 1979. godine i koja je još uvijek u toku, odredenim elementima katedrale se vracaju prvobitni izgledi.
Unutrašnjost katedrale je bila oslikana freskama u prvoj polovini XIV vijeka, od kojih su se sacuvali samo manji fragmenti u apsidi i na tjemenima lukova izmedu brodova.
Katedrala posjeduje vrijedne primjerke mobilijara i umjetnickih djela. Posebno se istice visoki ciborijum iz druge polovine XIV vijeka, goticke skulpture, cetiri mermerna oltara iz XVIII vijeka i srebrna pozlacena pala, remek djelo srednjovjekovnog kotorskog zlatarstva.
U riznici katedrale cuvaju se vrijedni primjerci štafelajnog slikarstva, brojne relikvije i votivni predmeti, djela kotorskih zlatara, koja su nastajala u rasponu od XV do XX vijeka.
