Tekstovi o Crnoj Gori > Crnogorska plemena - Kuci ( prvi dio)


27 May 2005

 

JEDAN POGLED

Miodrag Mališa Marovic: SAGA O KUCIMA (Prvi dio)


S koljena na koljeno


Kada se javlja ime Kuci i de je ono nastalo?
Ko su bili praoci, ko kumovi, a ko zacetnici jednog od najstarijih i najslavnijih crnogorskih plemena



Iz štampe je izašla knjiga «Saga o Kucima», ciji je autor novinar i publicista Miodrag-Mališa Marovic. Knjiga je izazvala znacajnu pažnju crnogorske javnosti, zbog polemicnosti kojom je autor propratio dosadašnje pisanje o ovom cuvenom crnogorskom plemenu i posebnog ugla iz kojeg pokušava da odgonetne onaj dio predistorije Kuca, o kome se pisalo na osnovu predanja i o kome nema pisanih dokumenata, ali ima podosta naucnih istraživanja obavljenih u ovome vijeku.

Ovu knjigu, njen recenzent akademik CANU, prof. dr Božina Ivanovic nazvao je «nesporno neobicnom knjigom, knjigom izazova», dok je sam autor za nju napisao da «ona ne anatemiše - nego polemiše; ne presuduje - nego istražuje» i da «ona citaoca navodi na razmišljanje, jer postavlja pitanja i upucuje ga da njih sam potraži odgovore».

Ovdje su dijelovi ove knjige koji se odnose na predistoriju Kuca, o cemu je do sada najmanje pisano, a zatim i o vezi sudbine Duklje sa naseljavanjima na današnjim prostorima na kojima žive Kuci, kao i o enigmi koja do današnjih dana prati vrijeme i mjesto pojave imena Kuci, kao i razvoj samog plemena.

Price i zapisi o istoriji Kuca

Malo se što znalo prije nego što je Marko Miljanov, krajem prošlog i na pocetku ovog vijeka, zapisao narodna predanja o postanku i razvoju ovog plemena. O njihovom postojanju svjedocili su tek izvještaji katolickih misionara, koji su ih posjecivali još od pocetka XII stoljeca.

Pronadeni su i turski popisi stanovništva kuckih krajeva decenijama poznije, u kojima se registruju i pripadnici plemena pod tim imenom. I tek nekoliko vjekova kasnije pocela su da se pojavljuju putopisna djela njemackih francuskih i ruskih pustolova i pisaca, u kojima je opisivan nacin života Kuca kao nomadskog brdskog plemena, karakteristicnih obicaja i etickih normi.

Takvi zapisi postali su brojniji krajem prošlog vijeka, pošto su se Kuci prikljucili, za svijet isto tako egzoticnoj crnogorskoj Knjaževini. Ta štiva, medutim, gotovo da nisu bila ni od kakve koristi za spoznaju porijekla, a pogotovu vremena u kome su Kuci nastali kao pleme.

Sadržavajuci veoma oskudne statisticke podatke, ona su obilovala obiljem romanticnih prica o jednom gordom brdanskom narodu koji nastavlja da živi na - za evropske pojmove - arhaican nacin, cuvajuci tako svoju tradiciju, plemenski nacin života i svoje obicaje.

I tako stižemo do Marka Miljanova, koji ce se - mada vec u poodmaklim godinama, i tek što je stekao nauk o pismenosti - odluciti da za sobom ostavi i pisani trag o nastanku i stasanju svoga plemena.

Svoja istraživanja s kraja XIX stoljeca zasnivace na narodnim predanjima, sacuvanim i prenošenim s koljena na koljeno. I pri tome ce konstatovati da mu je to jedini izvor, pošto - kako je navodio - «u Kucima nema istorije» (pisane, naravno).

On je stoga savjesno bilježio sve što je mogao cuti i saznati obilazeci svoje Kuce, putujuci po selima i katunima, ne zaobilazeci ni susjedna arbanaška plemena. Sakupljao je kazivanja umnih staraca o njihovim precima, pokušavajuci tako da prodre do samih korijena svoga plemena.

Želio je da na taj, za njega u tome vremenu jedini nacin, utvrdi ko je, kada, i kako formirao to toliko osobeno crnogorsko pleme, koje je ostavilo dubok trag u istoriji ovoga naroda.

Uz zapisane pjesme i legende o slavnim bojevima i njihovim junacima, sabrao je to neiscrpno narodno blago u knjizi: PLEME KUCI U NARODNOJ PRICI I PJESMI, nastaloj 1893. godine u njegovom rodnom Medunu, a objavljenoj tek 1904. godine.

Vojvodin vapaj

Nevican istraživackim poslovima, a u nemogucnosti da izvore potraži u dalekim mletackim i turskim arhivana, kucki vojvoda i pisac ce bezmalo bespomocno konstatovati: «U Kuce je vrlo malo tragova od starina».

Dodace - više naslucujuci, no znajuci istoriju svoga rodnog mjesta - da je Medun «mjesto od davnina», i da «oko grada Meduna ima nekijeh starina i starijeh gradevina, koje su zidane velikijem kamenima».

Pa ce - svjestan ogranicenosti sopstvenih mogucnosti da dosegne do bližih saznanja o porijeklu svoga plemena - rezigrirano zakljuciti da je «o porijeklu Kuca teško doznati istinu, jer se o tome razlicito prica».

Uprkos svemu tome Marko Miljanov ce i nesvjesno otvoriti mnoge dileme o porijeklu osnivaca kuckih rodova i bratstava, iz vremena pojave prvih pisanih dokumenata o postojanju ovoga plemena.

Mnogi istoricari ce potom pobijati, ili potvrdivati njegove pretpostavke o porijeklu i nastanku Kuca, zasnovane na kazivanjima njegovih plemenika.

No, svojim živopisnim pricanjem o rodovskom i plemenskom ustrojstvu, obicajima i nacinu življenja - i posebno o ratnoj epopeji Kuca - Marko Miljanov je zainteresovao istoricare i druge istraživace da zavire u istoriju njegovog plemena.

Stoga nije cudno što njegova djela posvecena ne samo Kucima, nego i drugim brdskim plemenima - slovenskim i arbanaškim - ostaju predmet nesmanjene pažnje istoricara sve do danas.

Smatrana, pri tome, kao nepresušni izvor za nova istraživanja, i nova saznavanja.

Ta kasnija istraživanja - zasnovana na pisanim dokumentima i naucnim procjenama arheoloških spomenika i toponima - precizirace vrijeme u kome se pojavljuje ime Kuci, što Marko Miljanov ne cini.

U njima ce se, zatim, ukazati i na prve pisane dokaze o pojavi katuna i naselja, registrovanih u turskim popisima, u kojima su živjeli rodovi i bratstva pod imenom Kuci.


--------------


Na pocetku vijeka



Onda ce se pristupiti utvrdivanju osnivaca prvih bratstava, koja ce biti svrstana u: Stare, Nove i Arbanaške Kuce. Cak ce se, uz upotrebu autoriteta naucnih istraživanja, konstatovati da bi prva opisana istorija Kuca, pomenuta u djelu Marka Miljanova, mogla nastati „najranije u XVII vijeku".

O njenoj sudbini autor djela „Pleme Kuci" je zapisao:
„Govori se da je bila jedna istorija Kuca kod kaludera Ilije u manastiru na Dugu, koja je kaževala da su Drekalovici od Ðura Kastriota, no ta se istorija izgubila.

Kaluder je govorio da ju je ukra Veko Becic, Piper, sa sela Svibe, koji je vješto smio i umio krast. (Marko Miljanov: Sabrana djela, knjiga RRR - „Pleme Kuci u narodnoj prici i pjesmi", R, Titograd, 1967. str. 20).

Svestrani srpski naucnik i sljedbenik kontroverznog akademika i geografa dr Jovana Cvijica, njegov imenjak dr Jovan Erdeljanovic, objavio je neku vrstu „istorijskog katihizsa" o Kucima na koji ce se - s pouzdanjem ili sumnjom - oslanjati bezmalo svi kasniji pisci o ovom plemenu.

U zbirnoj knjizi izdatoj u okviru naucne edicije „Naselja srpskih zemalja" - ciji je urednik bio dr Jovan Cvijic, a izdavac Srpska akademija nauka - Erdeljanovic je 1907. godine opisao prirodu i nacin života tri brdska plemena: Kuca, Bratonožica i Pipera. Naravno, onako kako ih je on odslikao obilazeci ih na pocetku XX vijeka, tacnije u godini 1904.

Istraživanje i cilj

Iz samog naslova edicije u kojoj se pojavila ova knjiga, bilo je jasno u koju nacionalnu kategoriju Erdeljaovic smješta ova tri crnogorska plemena. Putujuci Crnom Gorom, i držeci pod miškom djela Marka Miljanova - što i sam istice - on se nakon obilaska Kuca (jer o njima ce ovdje biti rijeci) ipak, pozabavio i onim djelom njihove zatamnjene predistorije, koju je predstavljalo vrijeme prije pojave narodnog predanja o osnivacima ovoga plemena.

Cineci to Erdeljanovic je samo uspio da otvori daleko više pitanja, no što ce - na ona koja je postavio - potražiti i odgovore. A za to je, ocigledno, bilo razloga. Najprije, što je pošao od unaprijed stvorenog zakljucka da odgovara na takva pitanja ne može ni biti, jer - po njemu - za to nijesu pronadeni i naucno utvrdeni, uvjerljivi istorijski izvori.

No, Erdeljanovic se tako ne odnosi i prema onim izvorima - takode istorijskim, a ponajmanje naucno utvrdenim - koji ostaju u domenu narodnog predanja. Ukoliko oni kazuju o nacionalnom porijeklu osnivaca kuckih rodova i bratstava, onda im ne smeta „naucna neutemeljenost".

Erdeljanovic, jednostavno, upotrebljava dva aršina za jednu istu materiju! Pitanje je da li tako postupa u skladu sa postavljenim mu zadatkom od narucioca i izdavaca ove knjige - Srpske akademije nauka - da „naucno" potvrdi teze o „srpskim zemljama" i iskljucivo „srpskoj nacionalnosti" žitelja na njima. I to ne samo u trenutku u kome on kao istraživac boravi medu njima, nego od samih njihovih korijena postojanja.

Cinjenice i zakljucci

I što se moglo dogoditi no što se dogodilo i sa samim Erdeljanovicem? Pitanja koja je otvorio svojim djelom o „brdskm srpskim plemenima" djeluju suprotno od njegovih ocitih htijenja i od zakljucaka priredivaca ovog obimnog djela. A pogotovu od naknadnih „analiza" i istorijskih obrada" ne malog broja njegovih poklonika i nastavljaca njegova djela.

Time je samo dokazao da naucno istraživanje, koje teži da bude koliko-toliko objektivno, ne trpi apriorne sudove ni o cemu. Ponajmanje o ljudskoj istoriji, toliko zamršenoj i zavisnoj od raznolikih okolnosti. Posebno, kada se istražuju sudbinu ljudi i naroda na onim prostorma ove planete, po kojima su se odvijale velike seobe naroda, kataklizme i mnogi drugi potresi, koji su mijenjali i usložnjavali ranija stanja, cesto iz samih osnova.

Donositi u takvim okolnostima zakljucke o nekakvim „cistim nacijama" i „ocuvanim njihovim osobinama" kroz vjekove ispunjene najezdama i ratovima, seobama i naseljavanjima, gradnjama i rušenjima - uz stalna miješanja stanovništva - teško da može spadati u „naucnu verifikaciju istorije" bilo koga naroda na ovim prostorima.

Suocen sa cinjenicama na koje je nailazio, Erdeljanovic ce - u odredenim pasažima svoje knjige posvecene Kucima - to i konstatovati. Ali mu to nece smetati da, i pored sasvim uocljive nelogicnosti, utvrduje zakljucke suprotne sopstvenim naucnim saznanjima.

Etnolog i antropogeograf, dr Jovan Erdeljanovic, prokrstario je Kucima u prvim godinama ovoga vijeka.

On se, neumitno, na svakom koraku susretao sa tragovima odredenih oblika života ljudskih zajednica na ondašnjim i današnjim kuckim prostorima. O tome su svjedocili kako toponimi, cijih znacenja nema ni u južnoslovenskom ni u srpskom jeziku, tako i arheološki nalazi necega što su mogle biti i grobnice starosjedelaca. Ili, pak, biljezi nekadašnjih skupštinskih sjednika clanova ljudskih skupina, koje su u neka davna vremena bitisala u tim krajevima.


--------------


Nedoumice oko imena



Ahreologija i antropologija nijesu se, medutim, u njegovom vremenu detaljnije i temeljnije bavile tim otkricima. Ucinice to - mada i dalje sasvim nedovoljno i nepotpuno kada je rijec o kuckim predjelima - tek u nama bližim decenijama i godinama ovoga stoljeca na zalasku.

I stoga je Erdeljanovic sa svojim nalazima ucinio ono što je, valjda i mogao uciniti. On je, najprije, izdvojio one - po njemu malobrojnije - koje ni u bilo kakvoj kombinaciji nijesu mogle doci u red nekog od južnoslovenskih jezika, a pogotovu nijesu spadale u korijene srpskog jezika.

I sto je ucinio? Proglasio ih je arbanaskim. A zatim je - dublje se baveci tom materijom - neodredeno konstatovao da toponimi - grobnice, odnosno kiljani, mogu biti i ilirskog i romanskog, pa tek onda i slovenskog korijena. S tim što su, kako on zakljuci, u ove predjele mogli biti donijeti iz prapostojbina tih naroda, pridošlih, ko zna kada, u današnje kucke krajeve.

Razradujuci pretpostavku o arbanaškim korijenima, Erdeljanovic smatra da su toponimi toga porijekla posljedica miješanja poznije doseljenih arbanaških plemena (ne precizirajuci vrijeme tih doseljavanja) sa starosjedelackim stanovništvom, u koje ubraja ne samo slovensko, nego cak i srpsko!

O tome, reci ce on, svjedoci „poznati iskrivljeni jezik, kojim i danas govore mnogi Kuci".

Time ce i pokušati da objasni što je u savremenom govoru Kuca, sa kojim se suocio na pocetku ovog stoljeca, bilo izmiješanih „posrbljenih" - arbanaških, odnosno ilirskih, romanskih, pa i slovenskih rijeci.

Erdeljanovicu je, medutim, znatno teže bilo objasniti otkuda ime Kuci za ovo „staro srpsko pleme".

Toponimi su ukazivali Erdeljanovicu da je rijec arbanaškog porijekla i da u susjednoj Albaniji od davnina postoji selo sa tim imenom južno od Skadra.

Ako bi se moglo dogoditi da su to selo osnovali saplemenici današnjih Kuca - odselivši se ko zna kada u te krajeve - otkud onda mnogo starije istovjetno ime planini na desnoj strani rijeke Arsena, takodje u Albaniji?

Sva ispitivanja, poredenja i slicne radnje, ukazivali su da je rijec o romansko-arbanaškom korijenu ili, pak, o znatno starijem-ilirskom.

Dakle, o starijem narodu od onih koji su se doseljavali na ove prostore, pocev od VII vijeka slovenskog, odnosno srpskog).

Traganje za toponimima

Ovome valja dodati da su u meduvremenu, u tridesetim godinama ovog vijeka, otkriveni i istraženi toponimi, pa i prezimena porodica pod nazivom Kuci u Pribaltiku - zabilježeni još u XII vijeku - u sjedištu predaka Zapadnih Slovena.

I to samo donosi nove sumnje u Erdeljanoviceve „naucne” zakljucke, a istovremeno postavlja nova pitanja i otvara nove dileme.

No, vratimo se našem istraživanju porijekla naziva plemena Kuci i njegovom objašnjavanju arbanaškog porijekla te rijeci.

On ce njeno znacenje potražiti u rjecniku albanskog jezika, našavsi da ta rijec obilježava nekoga, ili necega kao: crven.

To bi, zakljucuje on, objašnjavalo vezanost ovih ljudi za „crvenu zemlju na kojoj su se naseljavali".

Ali, odmah zatim dozvoljava i mogucnost da ta rijec istovremeno znaci: osobito veliki, nenadmašan, junacan.

A to bi, konstatuje Erdeljanovic, izgledalo vjerovatno, jer je za Kuce - kako arbanaške, tako i crnogorske - predstavljala karakteristicnu osobinu od njihova nastanka, pa kroz citavu istoriju do današnjih dana.

Medutim, mnoga razjašnjenja su izostala. Medu njima i takva: zašto su potomci „stare srpske pelemenske loze Mrnjavcevica" (u Kucima su ih znali kao Mrvnjacevice) po dolasku u te krajve uzeli to tude ime: Kuci, a nijesu neko svoje srpsko, ili, pak, slovensko, ako su u te krajeve došli kao vec etnicki odredena i „cista" grupacija?

To ime, konstatuje i sam Erdeljanovic, nije bilo ni južnoslovenskog, niti srpskog porijekla. Zašto su onda to tako ucinili ? Odgovora nema. Sem toga, uobicajeno je bivalo da plemenske zajednice preuzimaju imena geografskih naziva krajeva u koja su stizali.

Ovi potomci „srpske kraljevske loze" to, ocigledno, nijesu cinili. Nijesu se nazvali ni po Komu - kao najpoznatijoj planini ispod koje su se naseljavali - niti po onim toponimima naselja starosjedelaca, koja Erdeljanovic prihvata da su postojala kao katuni, i prije dolaska Srba „plave loze" u kucke krajeve.

Ocigledno je nešto drugo po srijedi. Ali što, ovaj srpski istraživac istorije i etnologije ne objašnjava.

Otkuda ime ?

No, želeci to ili ne, on pominjanjem ilirsko-arbanaskog korijena rijeci: Kuc, otvara dilemu o vjerodostojnosti pretpostavki da je ona donijeta u danasnje kucko podneblje, „kasnijim dolaskom arbanaskih stocara, iz njihove ranije postojbine".

Iz prostog razloga sto se tako nešto, po mišljenju samog Erdeljanovica, dogadalo mnogo poznije od vremena o kojem narodna predanja zbore da se to ime pojavilo kao rodovsko obilježje nastanjenih na kuckim prostorima.

Pa cak, kasnije no što se ime Kuci javlja u hrisovuljama Nemanjica, u kojima su registrovani njihovi vjerni podanici. Pitanje je, takode, da li bi Erdeljanovic, da je znao za pribalticke toponime i pretpostavke o doseljavanjima slovenskih plemena iz tih krajeva na Balkan, prihvatio kao mogucnost da je rijec: Kuc, donijeta otuda?

I da su je i Srbi, kasnijim pristizanjem, prihvatili kao ime svoga roda, bratstva i plemena, u daljem njegovom razvoju. Vjerovatno ne bi.

Ali cudi što ni crnogorski savremeni istoricari, na kraju ovoga vijeka, nijesu zaintrigirani za odgonetnu zagonetku stvorenu oko ovog imena.

Sem rijetkih izuzetaka, kakav je dr Radoslov Rotkovic. No, ni on - a ni drugi istraživaci koji se bave slicnim odgonetkama na osnovu naknadno dostupnih dokumenata, za koje Erdeljanovic na pocetku ovoga vijeka nije ni mogao znati - nijesu u Crnoj Gori prihvaceni kao autenticni tumaci istorijskih pogleda Crnogorske akademije nauka.

Naprotiv, pojava nedavnog novog izdanja stare Erdeljanoviceve knjige o crnogorskim brdskim plemenima - koja su živjela u „naseljima srpskih zemalja", kako to naziv edicije naglašava - prošla je bez bilo kakvog osporavanja, ili barem stavljanja pod sumnju, postavki ovog istaživaca o Kucima i porijeklu njihova imena.

Zvanicna istoriografija, pokrivena autoritetom CANU, propratila je njihovu obnovu - bezmalo citav vijek poznije - kao konacne i nicim nepromjenljive istine.


--------------


Zagonetni praoci



A Erdeljanovic je još tada - ma koliko se trudio da izbjegne odgovore na po njega neugodna pitanja - otkrivao da ga i ta misterija oko imena Kuca, kao i druge ništa manje tajnovite price, i te kako zanimaju i muce.

Svjestan toga - cega, nažalost, kao da nisu savremeni crnogorski istoricari - Erdeljanovic je sebi odredio za zadatak da „na osnovu sviju mogucih znakova i podataka ispita otkuda ove tri grupe stanovništva u Kucima", (Stari Kuci, Drekalovici i Arbanasi - pr. autora)" i da li je baš svaka od njih onako cista", (etnicki - napomena autora), „kako se to danas posmatracu na prvi pogled cini".

Takve sumnje i obaveze, kao da ne zanimaju naše današnje istraživace. Oni, cak, i od samog Erdeljanovica preuzimaju samo njegove ocjene i zakljucke, zanemarujuci dileme, koje ni on nije prikrivao.

Da se i ne pominje sve ono do cega su savremene grane nauke dosegle tokom ovog vijeka njenog revolucionarnog razvoja. Time su naucne ocjene, zasnovane na istorijskim izvorima dostupnim ovom istraživacu prije citav jedan vijek - a utemeljene daleko više na predanjima, nego na pisanim dokumentima - pretvorene u kanone kojima nikada ne smije biti pogovora, niti prigovora. Utoliko je zanimljivije upoznati što su to dr Jovan Erdeljanovic - i drugi istraživaci istorije Kuca prije njega, a pogotovu poslije njega - otkrivali i utvrdivali do naših dana i, evo, vec samog kraja poslednjeg stoljeca drugog milenijuma ljudske istorije.

Tim nalazima - i pitanjima koja su se njima otvarala o porijeklu i nastanku plemena pod imenom Kuci - i pocinje ova publicisticka prica o mome plemenu.


Tajna gomila


Kada se u godini 1904. našao u Kucima, prof. dr Jovan Erdeljanovic suocio se sa velikim brojem zemljanih i kamenih gomila. Raspitujuci se kod naroda o njihovom porijeklu našao se pred mnogim nepoznanicima. Najprije, bilo mu je jasno da su to odredeni spomenici civilizacije prethodnice onoj na koju je nailazio na samom pocetku XX vijeka. Ali, niko mu tacno nije mogao odgonetnuti iz kojeg vremena oni odista i poticu.

Ljudi su mu kazivali da su znatiželjom otkopavali po neku od njih i da su, po onome što se u njima vidjelo i nalazilo, zakljucivali da su to tragovi nekih „starih naroda".

Erdeljanovicu je, medutim, bilo važno da utvrdi poticu li oni od ilirskih, ili nekih drugih naroda, prije no što su oni dosli u dodir s Rimljanima, a potom i sa hrišcanstvom. Ili su ih za sobom ostavljali razni varvari, koji su pohodili balkansko tlo vjekovima ranije, odnosno kasnije ? A tek, ako su to bili tragovi Slovena iz vremena njihovog doseljavanja na Balkan?

Mogli su biti i vjecna boravišta, ili nekakva druga obilježja dukljanskog stanovništva, izbjeglog pred velikim razaranjima ovog drevnog grada nekadašnje rimske provincije Prevalitanije od strane Gota u V vijeku. Odnosno kasnije slovenske Sklavinije, pa zatim Duklje i Zete, u Nemanjinom pohodu krajem XII vijeka?

A moguce je da su to srpski grobovi iz vremena širenja njihovog carstva u XII, odnosno njihovog masovnog doseljavanja tokom najezde Turaka u XIV stoljecu. Nakon cega se u turskim dokumentima i pojavljuje pleme pod imenom Kuci na tim prostorima ?


Oprezan pristup


Odista teška, reklo bi se nerješiva pitanja za našeg istraživaca porijekla Kuca i njihove predistorije: Pogotovu što tada nije bilo naucne analize pronadenih tragova prethodnih civilizacija. Stoga ce Erdeljanovic oprezno konstatovati da za pouzdanije zakljucivanje o porijeklu Kuca, na osnovu arheoloških iskopina iz njihove postojbine „nedostaju potrebna merila".

Da bi, zatim, ustvrdio kako se „jedino one od poznijih starina, o kojima se zna pouzdano od koga su ostale, mogu upotrijebiti i prilikom raspravljanja o poreklu današnjih Kuca".

Na osnovu tih tragova on smatra da bi se na osnovu somatoloških ispitivanja (porijekla rase), „mogle razaznati ne samo rase, nego donekle i narodi, koji su u nekoj oblasti jedni druge nasledivali".

No, kako u njegovo vrijeme to nije radeno, a naš istraživac nije raspolagao mogucnostima da ih sam obavi, nije mu preostalo ništa drugo no da rezignirano zakljuci kako „ne samo za Kuce, nego i za celo Balkansko Poluostrvo, s tim stoji vrlo rdavo”. (Dr. Jovan Erdeljanovic: KUCI, BRATONOŽICI I PIPERI, originalno izdanje Srpske kraljevske akademije: NASELJA SRPSKIH ZEMALJA, knjiga IV, 1907. godine, novo izdanje: Slovo Ljubve, Biblioteka fototipskih izdanja, Beograd, 1981, str. 6).

U istom duhu pune neizvjesnosti autor ovog naucnog rada o Kucima napisace slijedece: Ko bi, na primer, smeo još danas presudivati da li su cesti tipovi alpske rase medu tamošnjim Srbima došli na Balkansko Poluostrvo samo sa Slovenima, ili su samo preostali od Ilira, (ili od Kelta), ili ih je bilo i medu Slovenima i medu balkanskim starosedeocima? (Isto, str. 69)

Arheološka nauka je u vremenu od ovih Erdeljanovicevih redova svuda veoma uznapredovala. Ma koliko to bilo skromno, dogodilo se i u Crnoj Gori. I došla je do otkrica o praistoriji, daleko udaljenijoj od dolaska Kelta ili Slovena u ove predjele.

Ona naucno dokazuju postojanje ljudskih zajednica na crnogorskom tlu - pa i u podneblju današnjih Kuca - još iz najranijih perioda covjekove praistorije.

Putokaz tim istraživanjima predstavljalo je otkrice pecine Crvena Stijena kod Nikšica, kao prebivališta paleolitskog covjeka.

Njime je, konstatovace arheolog DJ. Basler „arheološka nauka obogacena nalazištem koje je po debljini segmenta i rasponu kultura dosad najvece pecinsko nalazište pracovjeka u svijetu... i ulazi u red najznacajnijih nalazišta pracovjeka na svijetu".


-------------


Geneza dinarskog tipa



Objašnjavajuci Crvenu Stijenu kao polaznicu za arheološka istraživanja covjekovog razvoja u narednim njegovim etapama, akademik Božina Ivanovic kaze: Kasno bronzano/rano željezno doba karakteriše stratum I, koje se ne moze vezivati za prethodne pojave u Crvenoj Stijeni pošto pripada znatno mladem periodu i jednom drugom kulturnom kompleksu. Pronadena ognjišta i vatrišta i njihova solidna kamena grada, govore da je pecina služila kao stalno stanište neke društvene zajednice na stupnju lovacko-stocarske ili stocarsko-lovacke privrede.

On, zatim navodi de su otkrivena takva nalazišta, pa osim Crvene Stijene reda imena današnjih naseobina na širem planinskom prostoru, medu kojima nije teško primjetiti i ona iz kuckih krajeva. Prema akademiku Ivanovicu to su bila: Lastva (kod Bilece) i Ljubomir (kod Trebinja), zatim: Vranjaj, Milovica Gumno, Mala Gruda, Rubež, Pac-Polje, Krstine, Štedac, Cemenac, Odmut, Petnjik, Budimlje, Mededa Glava, Trijebac, Medun, Tuzi, Škrelj, Štoj, Skadar, Gajtan, Mali Kaljaj, Bitoje, Kenete, Nezir. Nalazi o ovom stratumu, zakljucuje prof. dr Božina Ivanovic, (cep od pecene zemlje koji je služio za livenje tzv. keltova, bronzane sjekire za nasadivanje i bronzani nož) govore da se radi o periodu prelaza bronzanog u željezno doba (II - I milenijum prije nove ere). Keramika sa karakteristicnim drškama i njihov repertoar svojstvena je širem podrucju, na kojem se razvijala predilirska, protolinska i ilirska civilizacija, u cemu Crvena Stijena ne cini nikakav izuzetak. (Božina M. Ivanovic: PRAISTORIJSKO STANOVNIŠTVO NA PROSTORU CRNE GORE I NJIHOVE ANTROPOLOŠKE OSOBINE, naucni prilog, Glasnik ADJ, broj 33, 1997, str. 39).

Grobovi u Tuzima

Ovome valja dodati otkrivanje tri skeletna groba sa kamenom konstrukcijom na arheološkom lokalitetu u Tuzima, na pocetku ove, 1999. godine. „U osnovi tog grobnog ukopa", izjavio je listu POBJEDA, rukovodilac radova areholog Mile Bakovic, „ustanovljeni su ostaci dvije fragmentovane amfore, jednog keramickog tega, anticke provincijencije. Nakon iskopavanja prvih slojeva, a u kasnijim fazama u druge dvije sonde, uoceno je da se radi o jednoj praistorijskoj grobnici, tj. sahranjivanju pod tumulom. U ovim sondama otkrivena su tri skeletna groba sa kamenom konstrukcijom.

Otkriven je i jedan djeciji skeletni grob, koji je sazdan od nestaticno položenih ploca. Pored ovog skeleta pronadena je i ovcija lobanja i jedno bronzano dugme. Grobovi su iz petog vijeka prije nove ere. Jedna od sondi ukazala je da se radi o složenom višeslojnom lokalitetu koji datira od praistorije - šesti vijek prije nove ere do rane antike..." (POBJEDA, 30. mart 1999.)

Na osnovu otkrica koja su se desila znatno kasnije od Erdeljanovicevih istraživanja, savremena crnogorska arheologija, dakle, utvrduje da balkanski, pa ni kucki prostori, nijesu bili pusti prije dolaska Slovena, ili Srba na Balkan. Oni su predstavljali ljudska boravišta od najranijih perioda nastajanja covjeka. No, mnogo je za našu temu zanimljivije videti kako otkriveni paleontropološki materijal objašnjava genezu dinarskog tipa covjeka sa ovog prostora.

A ta istraživanja upravo daju odredeni odgovor na Erdeljanovicevu dilemu oko karakteristike „alpske rase", ciji su „tipovi tako cesti medu Srbima doseljenim na Balkansko Poluostrvo". Kao da želi da objasni suštinu ove, i slicnih dilema, akademik Božina Ivanovic piše: „Za poznavanje geneze dinarskog tipa, kao opšte geneze antropoloških tipova, ogromni znacaj ima paleoantropološki materijal, koji potice iz oblasti njegovog savremenog rasprostranjenja. Takav materijal za dinarsku rasu doskora nije postojao, pa su hipoteze o postanku i razvoju dinarskih kombinacija zasnivane manje ili više na apstraktnim i teorijskim kombinacijama. Otuda paleoantropoloske skeletne serije iz Petrovica (rijec je o drugoj po starosti seriji praistorijskog skeletnog materijala u Crnoj Gori pronadenoj u jednoj kamenoj gomili u naselju kod Nikšica - pr. autora) mogu biti prilog za izucavanje antropologeneze i pracenje procesa geneze dinarskog tipa, de, još uvijek, postoje brojne dileme i mnogi nerašcišceni problemi, narocito kada se paleontropološki materijal komparira sa srednjevjekovnim i savremenim stanovnistvom.

Rezultati istraživanja

Na osnovu izucavanja skeletne grupe iz Petrovica, Alekseev (poznati ruski antrolopog, koji je sa našim naucnicima: P. Vlahovicem i B. Ivanovicem, proucavao ovo otkrice, o cemu je 1985. godine objavljen zajednicki rad - pr. autora) i saradnici otvorili su neke od tih dilema i utvrdili, pored ostalog, da ta skeletna serija, iz prvog milenijuma do naše ere, pripada tipicnim Ilirima sa prostora Jugoslavije, kao i za citav ilirski etnos koji je bio široko rasprostranjen po cijelom sredozemnomorskom bazenu, od Španije na Zapadu, do prednje i srednje Azije na Istoku. Iliri, kao skeletna grupa iz Petrovica, u antropološkom smislu pripadaju uskolicom i gracinom kompleksu, koji ulazi u krug drevnih formi sredozemnomorske grane evorpeidne rase. Dinarski, pak, kompleks, zastupljen u savremenih Crnogoraca, ulazi u krug masivnih evropeidnih formi i ne pokazuje geneticku povezanost sa Ilirima. Iliri i savremeni Crnogorci pripadaju predstavnicima alternativnih gurpa..." (Isto, str. 42.)

Ovu tezu o „nastanku morfoloskog kompleksa Crnogoraca" vec u „gornjopaleolitskom dobu", dakle, daleko prije pojave Slovena na ovim prostorima, akademik Božina Ivanovic zasniva na novim paleontropološkim otkricima. On dodaje da su te karakteristike ocuvane „u uslovima visokoplaninskog izolata relikta gornjopaleolitskog tipa". „Ranoneolitske i mezolitske serije iz bazena Dunava, Vlašca i Lepenskog Vira, idu u prilog navedenoj hipotezi", zakljucuje B. Ivanovic, „Aleksev nalazi da krupne masovne lobanje pripadaju masivnim i širokolikim drevnim formama evropeidne rase i da se po osnovnim antropološkim podacima može suditi da je nezolitsko i ranoneolitsko stanovništvo bazena Dunava ulazilo u krug onih širokolicih mezolitskih varijanti, koje su poznate iz Sjeverne Afrike, sa teritorije Ukrajine, sjevera evropskog dijela Rusije i Danske.


-------------


Karakteristican sklop



Brahikraniju kod Crnogoraca Alekseev objašnjava jednostavno brahikefalizacijom. Što se tice kompleksa ostalih parametara, onih kombinacija tipicnih za mezolitsko i ranoneolitsko stanovništvo Dunavskog bazena, oni su prakticno istovjetni dinarskom kompleksu. Time se utvrduje sukcesivnost Crnogoraca sa drevnim stanovništvom Balkanskog Poluostrva». (Isto, str. 43).

Napominjuci zatim da praistorijske skeletne serije «i s drugih lokaliteta Crne Gore potvrduju ranije konstatacije i pomažu rasvjetljavanju pomenutih dilema u pracenju geneza dinarskog tipa», akademik Ivanovic smatra:

«Evropljani nijesu mogli nestati bez traga u Evropi i na Balkanu. Puljanos A. (grcki antropolog, koji je 1967. godine objavio djelo o «Crnogorcima kao dijelu ostalih balkanskh naroda» s pr. autora) u pecini Petraloni, nedaleko od Soluna, otkrio je arhantrope. On je izucavao i savremeno stanovništvo balkanskkh zemalja, narocito Grcke, i rezultate uporedivao sa podacima jugoistocne Evrope. Ispitivao je i Crnogorce i po njemu oni su autohtonog porijekla i pripadaju epirotskoj (kontinentalnoj) morfološkoj varijanti Evropljana. A Balkan, po njemu, predstavlja «dodirnu zonu» ova dva glavna antropološka elementa evropskog kontinenta. Epiroti naseljavaju planinske predjele centralne Grcke, sjeverozapadne Bugarske i Crnu Goru. (Isto, str. 43).

Neobicni indeksi

Nakon svega ovoga slijede i završni akordi ovog kratkog, ali znacajnog antropološkog djela: «Na kraju treba naglasiti» kaze akademik Ivanovic, «da srednjevjekovna starocrnogorska skeletna serija (XVI i XII-vijek) po brahifekalizaciji i lobanjskom indeksu prevazilazi gornje granice variranja srednjevjekovnih grupa slovenskih i neslovenskih naroda Evrope.

I bizigomaticna širina i njena variranja ove grupe bitno se razlikuju u odnosu na tu velicinu slovenskih i njima susjednih etnickih grupa.

Jagodicni dijametar je izuzetno veliki, cak zadivljujuci veliki (varira od 136 do 145 milimetara). Uz to treba napomenuti da ova dva kraniološka parametra, ne samo oni, u recentnom stanovništvu Crne Gore i dalje nastavljaju sa povecanjem, suprotno savremenim evropskim grupama». (B. Ivanovic, ovde upucuje na sopstvene istraživacke radove cetinjske antropološke grupe sa Cipura, objavljene 1995. godine, i istraživanja antropološkosekoloških osobina Durmitoraca, publikovana 1987. godine).

Zašto je, po shvatanju autora, bilo neophodno izložiti ove, laiku teško razumljive naucne dokaze, i vec znatno shvatljivije pretpostavke, koje je na njima zasnovao akademik prof. dr. Božina M. Ivanovic? Iz dva jednostavna razloga.

Prvi, da bi se citalac uvjerio kako i u znatno racionalnijim i temeljnijim naukama od istorijske s na osnovu sve novih i novih otkrica s dolazi logicno i do novih naucnih pretpostavki. A one, opet otvaraju nove dileme i nova polja za dalja istraživanja.

Antropologija i arheologija proucavaju nastanak i razvoj samog covjeka, ostatke njegovog tijela i sve ono cime se on služio u svom fizickom i mentalnom razvoju.

I u skladu sa revolucionarnim razvojem raznih grana nauke i tehnologije, dolaze do sve ubjedljivijih zakljucaka o onome periodu ljudske istorije koji se zove: praistorija. Istorija, pak, kao naucna grana, ogranicena je zakljucivanjima zasnovanim na covjekovim pisanim dokumentima.

Dakle, nužno obilježenim njegovim individualnim saznanjima o vremenu o kome piše, i njegovoj licnoj sposobnosti, spremnosti, a bogme i opredijeljenosti, da objektivno sudi o njima.

Nije slucajno nastala aksioma: «Istoriju piše pobjednik».



----------------


Stari i novi narodi



Dvije tako racionalno utemeljene nauke udružene na istom poslu: arheologija i antropologija, ipak, ne donose konacne sudove. One iznose naucne pretpostavke, poniruci sve dublje i dublje u same korijene nastanka covjeka, ljudskih rasa i civilizacija koje su oni zasnivali na razlicitim tackama naše planete.

U ovom slucaju njihova pretpostavka je da su zajednice ljudi postojale na balkanskim prostorima, pa i na ovim našim, još od najranijeg doba. I da se, kasnijim razvojem ljudske civilizacije, formirao autohtoni tip Crnogorca, sa daleko više elemenata staroevropske (kontinentalne) rase, nego ilirske, ili kasnije slovenske.

I što je za ovu temu najvažnije, naucna je pretpostavka da je taj fizicki i mentalni sklop Crnogoraca ocuvan «u uslovima visokoplaninskog izolata», pa se na te njegove posebne karakteristike nailazilo i u iskopinama skeleta koji poticu iz relativno nama bliskih vremena: sredine ovoga milenijuma (X-XI i XII vijek).

«Alpska rasa». Ako se medu nalazištima predmeta iz covjekove praistorije nalaze i naseobine: Medun, ili Zatrijebac, zar treba sumnjati da su i njihovi žitelji - dakle plemena koja su prethodila danasnjim Kucima - živeci u «uslovima visoko-planinskog izolata», uspjela da ocuvaju podosta od tog toliko karakteristicnog i osobenog fizickog i mentalnog sklopa, koji krasi i savremene Crnogorce.Uprkos najezdama i naseljavanjima Ilira, Rimljana, Kelta, Arbanasa, Slovena, Srba, u njihove krajeve.

Drugi razlog je u onom uocavanju prof dr. Jovana Erdeljanovica, sa pocetka ovoga vijeka, «cestih tipova alpske rase medu tamošnjim Srbima, došlim na Balkansko Poluostrvo».

A on se, upravo, pitao: da li su ljudi toga sklopa došli na ove prostore sa Slovenima, ili su preostali od Ilira (Kelta) ili ih je bilo i medu starosjedeocima?

Istraživanja akademika Božine Ivanovica, obavljena u drugoj i kasnijim decenijama ovog istog stoljeca, kao da odgonetaju dilemu pred kojom se u svome vremenu našao ovaj srpski etnolog i istoricar. Ali, taj odgovor nije nekakav cvrst i nepromenljiv sud, kome pogovora nema.

Rijec je o naucnoj pretpostavci, jedino razumnoj i realnoj u vremenima fenomenalnih promjena i oktrica.

Po njoj, dr Erdeljanovic se prirodno susreo upravo sa tim karakteristikama «alpskog tipa», kako on veli. Iako su oni koji su s njim razgovarali sebe smatrali potomcima doseljenih Srba u Kuce.

No, i oni su ukazivali na tragove neodgonetnutog porijekla svojih prethodnika, koji su na tom podneblju živjeli prije doseljavanja njihovih predaka, miješajuci se sa novodošlima.

Otuda i Erdeljanoviceva razmišljanja o mogucim tragovima na kuckom tlu nekadašnjih Ilira, Kelta, Rimljana, Huna, Avara, Slovena, pa cak i starijih naroda od njih, koji su u neka davna vremena naseljavali Balkan.


Zadatak i tragovi


Što je normalnije bilo nego ocekivati da autor knjige o brdskim plemenima ostane na hipoteticnom razmišljanju o porijeklu Kuca, izlažuci predanja o «starim narodima», i ukazujuci na «saznanja istorije o žiteljima ovih krajeva od Ilira na ovamo», jer su sacuvani tragovi tih naroda jasno ukazivali na njihovo postojanje u prethodnim vremenima?

No, on tako ne postupa nego se odlucuje na cvrste zakljucke, kojima kao da pogovora nema. Time je i ova «nesumljiva istorijska istina» osudila sebe da traje samo do vec pomenutih i drugih naucnih otkrica.

Ukljucujuci u njih i sve nova i nova istorijska dokumenta na koja se nailazilo, pa i dalje nailazi, u minulom vremenu od pojave Erdeljanoviceg rada (1907.) do, evo, zadnje godine ovoga stoljeca i drugog milenijuma.

Najgore je što se i sam Erdeljanovic našao u ne malim nevoljama, kada se odlucivao za ocjene koje su, na njegovu ocigled, bile u neskladu sa onim što je vidio obilazeci Kuce.

Valjalo je - na osnovu jasno postavljenog zadatka - naucno potvrditi da su u pitanju srpska plemena skorijeg vijeka trajanja. A onda je nailazio na tragove «starih naroda» koje nije mogao ignorisati.

Suocen s time morao je tražiti kakav-takav izlaz, pa je rješenje bilo u tome što bi - poštujuci naucnu istinu - navodio otkrica do kojih je dolazio. Ali bi, nekoliko stanica potom, na njih «zaboravljao» i izvodio zakljucke suprotne prethodnim saznanjima.

No, nastala miješanja stanovništva na balkanskim prostorima - nakon dolazaka u ove krajeve Kelta, Rimljana, Huna, Avara, Slovena i najzad Srba, (ovim redom ih i on navodi) - predstavljala su razumnu naucnu pretpostavku.

O njoj se, takode, moralo voditi racuna prilikom zakljucivanja o «cistom nacionalnom porijeklu Kuca».

Pogotovo kada podosta istoricara tvrdi da oni poticu «od Srba, koji su naseljavali te uglavnom nenaseljene krajeve bježeci pred Turcima», što se dešavalo mnogo vjekova poznije.



---------------


Što kazuju starine



Videli smo, medutim, da je i sam Erdeljanovic posumnjao u "cistotu" bilo kojeg naroda na Balkanskom poluostrvu, imajuci u vidu veliki broj osvajackih pohoda i ratova po Balkanu, nakon kojih su nastupala masovna doseljavanja i raseljavanja. Pa time i normalna miješanja starosjedilaca sa došljacima.

Zanimljivo je kako izgleda ta njegova veoma kratka "predistorija Kuca", preko koje on bukvalno "pretrcava".

On, najprije, konstatuje kako "istorija zna samo za Ilire, kao najstariji narod zapadne polovine Balkanskog Poluostrva". A onda pravi kratak osvrt na zbivanja, kako ih istorija vidi, nastala prodorom Kelta u +- vijeku prije nase ere. I njihovim osvajanjem ilirske zemlje "sve do današnje Zapadne Morave". Tako u toponimu: Skadaron Erdeljanovic nalazi korijen u keltskom plemenu Skordisk.

Pa to keltsko ime vezuje i za toponim: Oarplanine, tvrdeci kako je njeno staro ime bilo: Skardus. "Zna se", veli Erdeljanovic, "da su se Skordici, zajedno sa Ilirima, dugo borili protiv Rimljana"...A onda nailazi najzanimljivije zapažanje na ovu temu:
"Posle dugotrajnih i teških ratova s ovim balkanskim starosedeocima, Rimljani su najzad uspeli da se utvrde u njihovim zemljama. Iz doba tih borbi ocuvana su imena, koja se ticu neposredno naše oblasti".

Tit Livije prica kako su Rimljani pokorili ilirskog kralja Gencija i veli za njega da je vladao u plemenu Labeati, kao i da je u "labeatskoj zemlji bio grad Meteon, ili Medeon". (Rijec je o potonjem i današnjem Medunu - pr. autora)



Prostor Labeata

Erdeljanovic, zatim, odreduje i prostor koji je pripadao Labeatima. On piše: "Dokle se, pak, pleme Labeati prostiralo na jug, možemo suditi po tome što se današnje Skadarsko jezero zvalo Lakus Labeatum. Prema ovome se zemlja labeatska pružala od Skadarskog jezera pa do u danasnje Kuce"... Nakon ovog dr Erdeljanovic se vraca rimskoj prici, povezujuci prošlost grada Meduna sa Dukljom.

Evo što on o tome kaze: "Kada su vec Rimljani, savladavši Gencija 168. godine pre Hrista, zauzeli labeatsku zemlju oni su jamacno i grad Medeon poseli. Osim toga se u blizini Medeona, na daljini od nepuna tri casa hoda, podiže velicanstveni grad Doclea (Dioclea), najznatnije kulturno središte rimsko u provinciji Prevalitani. Takve prilike nisu mogle biti bez uticaja i na ilirske Labeate. Ako su, možda, pastiri unutra u planinama i bili slabije podlegli mocnom rimskom uticaju, a ono su bez sumnje ilirski stanovnici u blizini Medeona i Docleje posle nekoliko vekova rimske vladavine, bili vec polatinjeni. Ali nam nije ništa poznato o docnijoj sudbini Labeata". (Citati iz navedenog Erdeljanovicevog djela, str. 69-70)

Devet decenija kasnije, mladi crnogorski lingvista Zeljko Mušovic, u nedavno objavljenoj "netipicnoj knjizi nastaloj uglavnom kao rezultat jezicko-misaone analize istorijskih dokumenata", ukazuje da Labeati nijesu sasvim išcezli i to na, kako Erdeljanovic veli, "nepoznati nacin".

On navodi kako neki istraživaci smatraju da su "od Labeata kasnije nastali Dokleati, cije ime nosi anticka Duklja (Doclea) - rimski municipalski grad". On se pri tome poziva na srpskog istoricara Milutina Garašanina i njegovo djelo: CRNA GORA DO DOSELJAVANJA SLOVENA, (str.70) "Iz toga doba", navodi Mušovic, "u Banjanima se na jednom natpisu pominje i Gaj (Kaj) Epikad (Caius Epikadus), koji je bio principes - prvak Dokleata, iz cega se možda može zakljuciti da im je pripadala i ta oblast". (Veljko Brankov Mušovic: PRILOZI PROUCAVANJU PORIJEKLA I ISTORIJE CRNOGORACA, Matica Crnogorska, Cetinje, 1996. str. 14)

Vrijeme koje je prethodilo dodiru starih balkanskih plemena sa Rimljanima Erdeljanovic oznacava kao predistorijsko doba. A arheološke tragove, na koje je naišao u tom svom vremenu, kao preistorijske starine.

O tim tragovima on kazuje:
"U kuckoj oblasti imamo starinskih ostataka, o kojima ni po cemu ne možemo pouzdano kazati ni kome vremenu, ni kome narodu pripadaju, a nesumnjivo spadaju u doba koje je prethodilo prvim pocecima istorije današnjeg plemena Kuci. I jedan deo tih starina cemo nazvati preistorijskim, iako možda ne pripadaju baš prvom preistorijskom vremenu ovoga kraja. To su kamene i zemljane gomile i grupe od kiljana. Od ostalih starina jamacno bi se tu moglo ubrojati i mnoga stara selišta, groblja i crkvine. no, za vecinu spomenika iz poslednje grupe vrlo je teško presuditi kolika im je starost". (Isto, str. 35)


Kamene gomile

Što ovi redovi otkrivaju ? Najprije, da Erdeljanovic ne sumnja u to da kamene i zemljane gomile i kiljani pripadaju vremenu prije dolaska Rimljana na kucke prostore. Ali, on nije uvjeren da oni pripadaju Labeatima, pa veli da "ne zna ni kome tacno vremenu ni kome narodu pripadaju".

To se, naravno, ne poklapa sa njegovim prethodnim tvrdnjama o Labeatskoj zemlji i teritoriji na kojoj se ona prostirala. Pa zašto on to onda cini ? Možda se odgonetka nazire iz onoga što ce on zapisati kao svoje gledište o ovim drevnim ostacima jedne još nedovoljno poznate civilizacije sa ovih prostora i nama danas. A pogotovu nepoznate Erdeljanovicu na pocetku ovog stoljeca.

On ce, tako, navesti kako te kamene humke: "Srbi zovu gomilama, a Arbanasi mogilama, dakle opet srpskom reci". (Ipak bih za mogile rekao da je rijec više slovenska, nego srpska, ali svejedno.) Valjda mu je tako nešto bilo potrebno da bi, makar u nazivu, pronašao nešto srpsko, pošto drugog nije moglo biti, s obzirom kada su te gomile nastajale.

No, vec kod pitanja pred kojim se našao - a ono je glasilo: što su one predstavljale, i što su znacile onima koji su tada naseljavali današnju kucku teritoriju - naš istraživac je u potpunoj nedoumici. On je slušao kazivanje mještana o kamenim gomilama u Ozrenu i na Ublima, dakle u srcu danasšnje postojbine Kuca.

Pricali su mu da su oni, ili njihovi preci, nailazili u njima na kamene kovcege, i to na razlicitim mjestima. Kod velikih gomila - na pola metra, do jednog metra ispod površine, a kod malih gomila - tek u zemlji, duboko ispod kamenih gomila.



--------------



Jedna naucna analiza



Kovcezi su, bilježi on, bili u obliku cetiri kamene ploce ukopane u zemlju, ali bez poklopa. Seljani su mu ispricali da su samo u jednom od njih pronadeni oklop i kosti, najvjerovatnije od konja. Inace su bili prazni, ili ispunjeni kamenjem.

Na osnovu ovih nalaza dr Erdeljanovic izvlaci ovakve pretpostavke: "Što su kamene gomile ? U narodu se svuda cuje mišljenje da su one „žertve", žrtvenici, na kojima je neki stari narod prinosio na žrtvu stoku i plodove".

Još se misli da su gomile služile kao zborišta nekom stanovništvu, i da je onda svaki dolazeci na zbor morao da baci po jedan kamen na gomilu"...Ovde Erdeljanovic, s pravom, dovodi u sumnju izvorni karakter pojma žertve kao narodnog izraza, jer je u pitanju staroslovenska rijec, kako on veli, "možda preuzeta od samog Rovinjskog", koji je, takode, ispitivao kamene gomile po Kucima. Ali, naš autor sumnja i u pretpostavku da su u pitanju zborišta, pa veli: "Velika vecina gomila nije na takvim mestima gde bi se mogli držati zborovi - vecinom su po teško pristupacnim krševima". A, sem toga, dodaje on, "kako se cini, u svakoj gomili ima po jedan kameni kovceg".

On se, zatim, na osnovu svega toga, pita: ... "Pa, šta bi bili ti kovcezi ako gomile ne bi imale ma kakve veze sa sahranjivanjem mrtvaca? Kostiju, ili drugih ljudskih ostataka nije istina do sad niko u njima nalazio (izuzev pomenute delove od oklopa i dr. - ako je istina!) Ali još nije podloga ni jedne gomile raskopana, te ne znamo da nije mrtvac sahranjivan pod gomilom. Ako je to cinjeno, onda se kameni kovceg može smatrati samo kao rudament nekog ranijeg nacina sahranjivanja. A možda je na dnu gomile sahranjivan samo pepeo od spaljenog mrtvaca.
Ma kako se uzelo, kamene gomile su mogle biti samo nadgrobni spomenici, možda jedino na grobovima poznatih licnosti, glavara i vojvoda, nekog predašnjeg, mnogobožackog stanovništva. A gde su te gomile stajale na zgodnim, ravnim mestima, mogle su ujedno obeležavati i zborišta i žrtvena mesta istoga stanovništva". (Isto str. 39-40.)


Dvije mogucnosti

Erdeljanovic se daleko manje bavio zemljanim gomilama. Ali, nailazeci na njih u pitomijim kuckim podnebljima, on je predpostavio da su "zemljane gomile možda prvobitnije i da su ljudi, tek pošto su se nastanili u karstu, bili primorani da za svoje gomile upotrebljavaju novi materijal - kamen".

No, prije svakog konacnog zakljucivanja dr Erdeljanovicu bilo je potrebno da konstatuje kako su kamene gomile, po pravilu, pronalažene u blizini starih crkvina i grobalja.

Zemljane gomile, pak, nalažene su na samim starim grobljima, što bi moglo da znaci da ih je poznije naseljavano stanovništvo prihvatilo kao mjesta za sahranjivanje, pa je nastavljalo da ih pretvara u sopstvena groblja. I na osnovu takvih suceljavanja sa ovim ocigledno neizvjesnim starinama, uslijedila su dva kljucna zakljucka ovog naucnika, koja objašnjavaju i samo porijeklo naziva gomila.

Arbanasi su ih zvali mogilama, kaze Erdeljanovic i nastavlja: "Navedeni primeri dopuštaju nam iskazati dva verovatna zakljucka:
1. Gomile su starije i od najstarijih grobalja i crkvina, jer se na zemljanim gomilama ova razlika po starosti jasno vidi, a kamene gomile su vecinom na uzvišenijim mestima, niže kojih tek nastaju stara groblja.
2. I gomile i ta groblja s crkvinama ostala su od istog naroda: osveštena mesta, na kojima je narod podizao nadgrobne spomenike svojim umrlim i možda obožavanim poglavarima i na kojima se, po svoj prilici, sastajao i radi svojih verskih obreda. Ta mesta nisu bila ni u hrišcansko doba napuštena. Na njima je narod posle podizao svoja nova svetilišta, i sahranjivao svoje mrtve po novom, hrišcanskom nacinu". (Isto, str. 42.)

Neocekivani zakljucak

Može li Erdeljanovic da zakljuci koji je to mnogobožacki narod bitisao na današnjim kuckim prostorima, prije onih drugih - hrišcanskih?

Ne može, priznaje, jer ovako nastavlja: "Najteže je pitanje: koji je to narod bio što je u Kucima najpre podizao mnogobožacke gomile, a posle hrišcanska groblja i crkve?

U Kucima nema o tome nikakvih predanja. Naucno ispitivanje, pak, nije do danas toliko postiglo, da može pouzdano pripisivati ovom ili onom narodu starine, narocito gomile po Balkanskom Poluostrvu"... Kako nije mogao izbjeci cinjenicu da su zemlje Balkanskog Poluostrva, "sve do mnogobrojnih kurgana po Rusiji, bila davnašnja sedišta Ilira, Tracana i Slovena", Erdeljanovic je prinuden da konstatuje: "Najprirodnije je smatrati gomile za ostatke tih naroda. Ali, zbog toga se na Balkanskom Poluostrvu može sporiti oko toga koje su gomile od ilirskih i trackih starosedelaca, a koje od slovenskih došljaka"...
No, naš istraživac je nepredvidljiv u zakljuccima.

Ako je neko ocekivao da ce nakon ovih redova - dopunjenih i analogijom sa istraženim gomilama u Makedoniji, koje je u 1902. godini obavio njemacki naucnik Trager - i Erdeljanovic doci do istovjetnog zakljucka o gomilama u Kucima, grdno se prevario. Na ne malo iznenadenje citaoca on zakljucuje nešto sasvim drugo: ..."Ali, s koliko prava bismo mogli sada tvrditi da su i jedne i druge od tih mogila ilirske, s toliko isto prava možemo govoriti da su one slovenske".



---------------


Još jedna pretpostavka


A kada su vec slovenske, što onda ne bi mogle biti i srpske ? Pa tako, naš naucnik preskace svu predistoriju, do samog X vijeka naše ere, i ispisuje sljedece redove: "Po svjedocanstvu Ali Masidijevu, Srbi su jos u prvoj polovini X vijeka spaljivali svoje mrtve, a kada bi umro starješina, spaljivali su uz njega i teglecu marvu... Kako u kovcezima kuckih gomila nema nikakvih ostataka, vrlo je mogucno da je pod njima zakopan samo pepeo mrtvaca..." (Isto, str. 43).I što sad?

Kako rasplesti ovu zavrzlamu u kojoj su spojedi vjekovi. I to ne onako kako su nizani kroz istoriju, nego s preskokom od decenija i decenija njihovog trajanja?

Pisanih dokumenata nema; arheologija je posvetila skromnu pažnju gomilama, posebno onima po Kucima, pa ne ostaje ništa drugo no da se obrati predanju, na kome svoje zakljucke, uglavnom, bazira i sam Erdeljanovic.


Zanimljivo tumacenje

No, ovoga puta obraticemo se autoru novijeg datuma, iz ovog našeg vremena. I njegovom zapisu sjecanja najstarijih žitelja sela Brskut, u Kucima.

Bez naucnih titula, ali sa strašcu istraživaca svoga kraja, Vladimir Sekulovic - inace Brskucanin koji je dugo boravio po svijetu - u knjizi: BRSKUT I BRSKUCANI U PROŠLOSTI, piše:

"Erdeljanovic misli da su to bile ilirske i tracanske grobnice njihovih knezova ili vladara. Navodi da su one, moguce, iz doba Slovena kada su dospjeli u ove krajeve, te da su po svojoj tradiciji spaljivali svoje mrtve i tamo sipali pepeo umrlih ili poginulih. Docim, kamene gomile, mada ima i zemljanih gomila, Brskucani su tumacili sasvim drugacije.

Kažu, kod skoro svih naroda starijeg porijekla na mjestu groblja bio je znak kamena - veceg ili manjeg obima - i da nije ubjedljivo tvrdenje da je to bilo mjesto prosipanja pepela, ili da je pod njom neki vladar zatrpan, kako to piše Erdeljanovic.

U redu, narodni rituali su se obavljali na razne nacine i pod raznim uslovima. Bogumili (Vjerovatno Bukumiri - pr. autora) su bili na tim terenima.

Bili su i drugi narodi - Iliri i Rimljani. Ni jedni ni drugi, nijesu palili mrtve, vec se zna da su Bogumili svuda dizali stecke kakve nailazimo na Crnoj Gori, pogotovo u Pavinom Polju, pa i drugdje.

Brskucani za gomile misle da su nastale kod Slovena, moguce prije primanja hrišcanstva, za vrijeme mnogobožackog vjerovanja. Tada se, prilikom rituala, kao žrtva prinosila stoka (koju su klali) da bi se Bogu ugodilo. Moguce je da je na tom mjestu bio drevni bog Perun, ili Sveti Vid. Kada se, prilikom takvih obreda, nije imalo stoke prestalo se sa prinošenjem krvave žrtve.

Svako je tada donosio po kamen i stavljao na odredeno mjesto, tako da su gomile ipak mogle da narastaju velike. Moguce je da su postojali takvi zakoni, po kojima su prestupnici kažnjavani bacanjem kamena na njih. Tu su dovodene ubice, vještice, vampiri i drugi prestupnici, tako da je to bivalo pred cijelim narodom, i svak bi bacao kamenje na njih, i poslije - za vrijeme zakletve i obreda.

Ostale su, takode, price da su sudenja postojala i u neko kasnije vrijeme, da su bacali gomilu na nekoga, ali toliku gomilu nanijeti nije uopšte logicno, kako su neki nagadali, pricali i pisali". (Vladimir Sekulovic: BRSKUT I BRSKUCANI..., Kulturno-prosvjetna zajednica Podgorica, 1997., str. 26-27).

Što se za ovo moze reci sem da je zanimljivo ali malo vjerovatno. I da spada u domen onih prisjecanja starih ljudi, u kojima su vidljivi tragovi izmiješanih prica o paganskim obicajima mnogobožackih naroda, i iz doba progona hrišcana. Nedostaju samo lavovi i arene sa gladijatorima!

Ali, kako ih u Brskutu nije moglo biti, to je i razumljivo što ih nema u ovim pricama naših savremenika, "sa dalekim pamcenjem pripovijedanja svojih predaka". Ostaje, dakle, enigma o porijeklu i karakteru i jednih i drugih gomila (kamenih i zemljanih), dok o njima nešto više ne kaže arheologija. A u slucaju otkrivanja ljudskih tragova i antropologija.


Drugi trag

No, ono što ostaje kao naucna i istorijska cinjenica, a što ni Erdeljanovic ne negira, jeste da su na današnjem podneblju na kojem žive Kuci bitisali i drugi narodi prije njih.

I da oni nijesu "tragom nestajali na nepoznat nacin" nego su - tu i tamo - ostavljali tragove svoga postojanja u nekom od ranijih davnih vremena.I kiljani, taj drugi trag prastarih vremena, kao da otvara slicne nepoznanice i nedoumice.

No, pogledajmo, najprije, što o njima kaže istraživac s pocetka ovog stoljeca, prof dr Jovan Erdeljanovic. "I kod Srba i kod Arbanasa", piše on, "kiljan oznacava kamen koji je uspravno postavljen na mjesto gde je neko od neprijatelja pogoden pao.
Ali i gde je bio veliki boj, te su mnogi izginuli, mece se na mjesto svakoga poginuloga po jedan kiljan. Kiljanom se cesto zove i svaki nadgrobni mramor na groblju. U ovoj oblasti, gde malo koji dan nije pala po koja žrtva krvne osvete, kiljani su naravno, vrlo mnogobrojni..." (Dr. J. Erdeljanovic, KUCI... Str. 44)



----------------



Prica o Bukumirima



Erdeljanovic otkriva cetiri grupe starih kiljana, prema vremenu njihova nastajanja. On se zadržava na dvjema najstarijima: jednima na brdu Cafi od Nikica, južno od sela Ptiklja, i drugima na visoravni Momonjevu, jugoistocno od sela Brskuta. "Za ove dve grupe kiljana", kaze Erdeljanovic, cuje se svud po Kucima isto narodno predanje. Pricaju da su oni na oba mesta bili užasni pokolji: staro kucko stanovništvo pokrvilo se medu sobom i sasvim se zatrlo, te zemlja ostala pusta. Zna se i za imena tih starih plemena: oni koji su se poklali na Cafi od Nikica, bili su Mataguži, a oni o cijem su pokolju svedok kiljani na Momonjevu, zvali su se Bukumiri. Nekoliko seljaka sa Ubala, koji imaju katune na Momonjevu, pricahu mi da u blizini tamošnjih kiljana ima jedna vrlo velika gomila u kojoj su poginuli Bukumiri sahranjeni". (Str. 45.)
Erdeljanovic, sudeci po ovome, za kiljane ne vezuje nikakvo srpsko porijeklo. Bez obzira što se i kod njih, kao i kod Albanaca, kiljanima nazivaju nadgrobni spomenici. Rijec je, kako to sam naucnik zakljuci, o dva stara plemena koji su prethodila današnjim Kucima.

Ciji su kiljani

Devet decenija poznije, vec pomenuti brskutski autor Vladimir Sekulovic, nalazi kako na terenima oko Brskuta, pored kiljana na Momonjevu - o kojima piše Erdeljanovic - njih ima i prema Jezerima i planinama Žijevu i Treskavcu. On, sem toga, navodi kako su kiljani rasuti po širem prostoru oko Bukumriskog jezera i u okolini Momonjeva.

... "Neki su se iskrivili i popadali, ali ih ima mnogo koji su se oduprli vremenu ili ruci covjeka", kaze Sekulovic. Održali su se oni kiljani koji su bili duboko ukopani u zemlju, ili su bili zaglavljeni izmedju drugog kamenja, kao sto je slucaj sa Kurvinom plocom, koja se smatra najstarijom na tadašnjim prostorima. Kiljani po planinama oko Treskavca i Žijeva poticu iz predhrišcanskog imena, iz doba Bogumila (Bukumira).

Ime Bukumiri ne potice od arbanaške rijeci: buk-mir, što znaci: hleb-dobar, nego su Bukumiri nastali od Bogumila, koji su nekada bili brojcano veliki narod i zasnivali su svoje urbane naseobine po Bratonožicima i Kucima. Bukumire je zadesila neka nepoznata tragedija. Izvjesno predanje navodi da su se oni baš na mjestu Bukumirskog jezera medusobno obracunali i tu se istražili i poubijali, da je jedva neko ostao živ. Na tome je mjestu najveci broj kiljana. I u novije vrijeme su se pobadali kiljani na ono mjesto de je neko poginuo ili sahranjen. Takvih kiljana, i iz hajduckih vremena, ima dosta po Komovima, na Bijeloj vodi, i na Cafi od Prousa". (V. Sekulovic: BRSKUT I BRSKUCANI ... str. 28-29).

Najzanimljivija u ovim redovima je tvrdnja ovog autora o kiljanima kao svojevrsnim steccima. Odnosno da Bukumiri nijesu niko drugi do Bogumili, narod cije je postojanje na tlu Bosne i drugih balkanskih krajeva nauka i potvrdila. Svakako da su potrebna naucna argumenta da bi se dokazala pretpostavka o bitisanju Bugumila i u kuckim krajevima, kao i da su Bukumiri bili dio tog balkanskog naroda. Za Bogumile se zna da su za sobom ostavili ne samo kamena obilježja, nego i druge znacajne arheološke tragove o svom postojanju. Stocarsko pleme Bukumiri, živjelo je, medutim, samo u narodnom predanju, i to uglavnom vezanom za njegov tragican nestanak. Pa, ipak, nijesu li brojni kiljani razbacani po Kucima, njihovi tragovi? Ne predstavljaju li oni oblik bogumilskih stecaka, o kojima su napisana i objavljena mnoga naucna djela?

Strucnjak i laik

Upitao sam antropologa prof dr. Božinu Ivanovica, cija se istraživanja odvijaju u neposrednoj saradnji sa arheolozima, koliko može biti istine u takvom jednom gledanju na Bukumire. On odgovara: "Sasvim je mogucno da su Bukumiri bili dio bogumilskog naroda i da su ostavljali svoja obilježja i u Kucima. Arheolozi su, na primjer, na Cetinju u temeljima Vlaške crkve otkrili 150 polomljenih bogumilskih stecaka. O tome i postojanju Bogumila na crnogorskom tlu naucni rad je objavio crnogorski erheolog Vlado Lekovic. A o tragovima starih balkanskih naroda oko Podgorice, pa dakle i u Kucima, pisao sam i sam u knjizi o Cepurcima, koja je nedavno objaljena".

Autor ovih redova - iako totalni laik što se arheologije tice - uvjerio se svojim ocima u razlicitost kiljana, na koja je nailazio po planinskim obroncima i visovima, tokom boravka u katunu Busatu iznad Mokre, u avgustu 1998. godine. U neposrednoj blizini katuna, na obližnjim brdima i njihovim zaravnima, ima podosta kiljana iz novijeg vremena. Na onima koji obilježavaju mjesto pogibije zvanicnih lica: žandarma, ili vojnika, u borbama sa komitima, ispisana su i imena i datumi tih dogadaja. Ima i drugih, u neposrednoj blizini, bez imena. Žitelji ovog katuna smatraju da oni pripadaju komitama, cija se imena na mjestu pogibije nijesu smjela ispisivati.

 ©  2005 - 2018 www.montenegro-canada.com  All rights reserved