Tekstovi o Crnoj Gori > Dr Jožef Bajza - Crnogorsko pitanje


11 Sep 2005


Propratno pismo uz tekst knjige
____________________________________________________________________________

Postovani sunarodnice,

Slucajno sam dosao do vaseg sajta pa rijesih da napisem par rijeci i da ti posaljem poklon.
Saljem ti knjigu o Crnoj Gori koja je skoro prevedena sa madjarskog jezika i koja je dugo bila sakrivana jer predstavlja pravu istinu o Crnoj Gori i njenoj istoriji a pisao je neutralan covjek, naucnik, slavista, profesor na univerzitetu u Sofiji i to 1927. godine kada je sve bilo "vruce".
Vise o njemu saznaces u samoj knjizi a poslacu ti i drugu, koju je pisao Amerikanac Whitney Warren 1922, cim je skeniram i pretvorim u Word document.
 
Pozdrav,
 
Backo Kraljevic, urednik Marketinga RTVCG
 
P.S.
 
Postovani gospodine Kraljevicu,
 
U obilju tekstova koje imamo o Crnoj Gori, ovaj tekst koji ste Vi "otkrili" i poslali  predstavlja ogromnu informaciju. Ovaj tekst je naobican, vrlo detaljan i vjerovatno ce mnogi zeljeti da on i dalje bude "sakriven". Bez obzira sto ima nekih gresaka, ima premnogo istine u njemu. Covjek koji nije sa nasih prostora napisao je nesto sto mnogi u samoj Crnoj Gori mozda nijesu imali hrabrosti da napisu.
 
Vas
 
Zoran V. Raicevic
 
____________________________________________________________________________
DOTT. GUUSEPPE DE BAJZA

PROFESORE NELLA R. UNIVERSITA DI BUDAPEST

 

LA QUESTIONE MONTENEGRINA

BUDAPEST, 1928

 

CASA EDITRICE FRANKLIN

____________________________________________________________________________

Dr. 
Jožef Bajza

 

CRNOGORSKO PITANJE

 

OBJAVLJENO U BUDIMPESTI, 1928. GODINE

 

 

Priredili: Dr Branislav Kovacevic i Marijan Milic

Preveli sa italijanskog: Vera Tomanovic i Marija Teresa Albano.


Jožef Bajza, mladji  (Jozsef Bajza, rodjen 31. januara 1885. u Funivašarhelju, a umro pocetkom januara
1938. u.Budimpešti), poznati je madjarski slavista, istoricar književnosti...

Naucni rad Jožefa Bajze je zapoceo obradom tema iz nacionalne istorije književnosti, a od 1924.

sve više se posvecuje istraživanjima hrvatske, srpske i crnogorske istorije, književnosti i kulture.

Bavio se bibliografijom i politickim temama. Publikovao je više znacajnih monografija, a svoje

manje studije, kriticke i publicisticke radove objavljivao i u tadašnjoj madjarskoj periodici.

Bajzini biobibliografi kao glavna njegova djela isticu: "A kuruc elbeszelo kolteszet ismertetese"

 (Prikaz srpskog pjesništva Kuruca); Bajza Jozsef (Bajza Jožef, Budimpešta 1914); "A Magyar - Horvat

Unio felbomalase" (Raspad hrvatsko-madjarske unije, Budimpešta 1925); "Jugoszlavia" (Jugoslavija,

Budimpešta 1929); "Podmanczky - Magyar Beniqua a horvat kotteszetben" (podmanicki - Madjar

Benigua u hrvatskoj lirici, Budimpešta 1935); "A horvat keredes. VaSogatott tanulmanyok. Sajto ala

rende zte Toth Laszlo" (Hrvatsko pitanje. Odabrane studije. Za štampu priredio Laslo Tot, Budimpesta

1941).

Svoju studiju Crnogorsko pitanje (A montenegroi kerdes) Bajza je objavio u Budimpešti, prvo na

madjarskom (u casopisu Budapesti szemle A magyar tud. Akademia megbizasabol, 601 szam, 1927

decembar, str. 321-372) a godinu dana kasnije na italijanskom jeziku, takone u Budimpešti kao posebno

izdanje (Dott. Giuseppe de Bajza, profesore nella r. Universita di Budapest, La questione

montenegrina).

Prevod na srpskom jeziku svjedoci da se radi o vrlo utemeljenoj studiji a ne o "politickom pamfletu".

Bajzinim kriticarima smetalo je obnavljanje crnogorskog pitanja, njegovo oživljavanje. Pojedini

istoricari nijesu mogli da prihvate pristup madjarskog naucnika promišljanju crnogorskog pitanja u

jugoslovenskom i evropskom kontekstu i njegovu viziju crnogorske "hiljadugodišnje istorije". Iako

ima nekih ociglednih netacnosti i nepreciznosti, prevazinenih naucnih stavova i zabluda, Bajzina

studija je naucno vrlo dobro zasnovana i kriticki intonirana. Tako su pojedini njegovi stavovi a narocito

da postoji, osim drugih autohtonih komponenti i duhovno-aksioloških vrijednosti Crne Gore i

Crnogoraca, i poseban crnogorski jezik izazivali zgražanje i zagrcnutost kod nekih ranijih i kasnijih

istoricara i kulturologa, koji su uporno istrajavali i istrajavaju na naucno-ideološkim zabludama o

Crnogorcima, njihovoj istoriji, državi, etnosu, kulturi i jeziku. Takone, upozorenje racionalnog ma30

narskog istraživaca da južnoslovensko ujedinjenje, na nacin kako je ostvareno, i u njemu crnogorsko

pitanje, žrtvovanje crnogorske državne nezavisnosti i potiranje crnogorskog bica, mogu biti potencijalna

opasnost za balkanski i evropski mir.

Bajza je prije navedene studije objavio nekoliko manjih tekstova o smrti kralja Nikole, crnogorskoj

štampi i drugim temama iz crnogorske kultume prošlosti. Neumorno je držao predavanja i pisao o

crnogorskoj drami. Posebno se pamte ona iz 1925/26. na katedri za slavistiku Budimpeštanskog

univerziteta.

Proucavajuci godinama vrlo strpljivo i temeljno izvore i literaturu o Crnoj Gori, sakupljao je bibliografsku

granu o ovoj maloj balkanskoj zemlji i njenim žiteljima. Iz predanog traganja za bibliografskim

podacima o Crnoj Gori u svojoj zemlji, na madjarskom i drugim jezicima, nastalo je njegovo

dvotomno vrijedno djelo Bibliografija Crne Gore. Prvi, objavljen 1927. godine, obuhvatio je 308

bibliografskih jedinica s dragocjenim napomenama, a drugi 1929. sadrži 121 bibliografsku jedinicu.

Bajza je ne samo skretao evropsku pažnju i izazivao simpatije prema Crnoj Gori, nego je iznova

afirmisao crnogorsko pitanje na medjunarodnom planu.

 

CRNOGORSKO PITANJE

 

Posveceno slavnoj uspomeni na Nikolu I, kralja Crne Gore

 

 

Svjetski rat je izazvao slom starih i mocnih imperija, povecao ili smanjio teritorije drugih država,

stvorio nove politicke jedinice, dok je jednu državu potpuno izbrisao. Ovu žrtvu rata ne treba tražiti

medju pobijedjenim silama Centralne Evrope, vec medju saveznickim i združenim silama, koje su

izašle kao pobjednice iz rata. Izbrisana država koju pominjemo je Crna Gora. I sigurno bi bila dovoljna

samo ova okolnost pa da crnogorsko pitanje postane interesantno, ne uzimajuci u obzir nacin na

koji je Srbija mislila da može da tretira tu državu; nacin koji je sigumo najokrutnija satira prava na

samoopredjeljenje naroda i koji karakteriše dah koji je inspirisao one koji su, nakon sloma centralnih

sila, dali sebi za pravo da odlucuju o sudbini miliona i miliona ljudi, kao da samo oni vladaju

svijetom. "I zaista okrutnija sudbina nije mogla zadesiti malu Crnu Goru ni da je, umjesto što se borila

uz nas, okrenula oružje protiv nas" - izjavio je 11. marta 1920. godine lord Gledston u engleskom

Parlamentu.

Pobjednicke i pobijenene sile bore se vec devet godina protiv bezbrojnih nedaca koje su više posljedica

Pariskih mirovnih pregovora nego samog rata. Stoga se ne cudimo sto je javno mjenje tako

olako prelazilo preko tragicne sudbine male Crne Gore. Dok se svi bave vlastitim problemima, neopisiva

nesreca nekoliko stotina hiljada ljudi, njihova potlacenost mnoge ne interesuje, iako to predstavlja

agoniju jednog naroda koji je ponosan na svoju slavnu hiljadugodišnju prošlost. Nemirna savjest

pokušava da obmane sebe samu; vlade, koje su odgovorne za površno rješenje crnogorskog pitanja,

željele bi da i same povjeruju da je Crna Gora pronašla svoje prirodno rješenje u ujedinjenju

Južnih Slovena. Jedino što još treba riješiti u vezi sa crnogorskim pitanjem jeste sudbina crnogorske

kraljevske porodice i sudbina emigracije, a to je, po njihovom mišljenju, humanitarno a nikako politicko

pitanje. Medjutim, žarište crnogorskog pitanja nije ugašeno tako da iz njegovog još vruceg pepela,

može jednog dana buknuti plamen koji ce poremetiti mir na Balkanu a možda i u Evropi.


       I

 

I

 

Šta uopšte podrazumijevamo pod crnogorskim pitanjem? Podrazumijevamo problem: ako postoji ili

je postojala crnogorska nacija, ako postoji ili je postojala crnogorska država sa odgovarajucom državnom

idejom, ako je njena nacionalna i državna svijest bila, i danas je, opravdana - onda zato, na

osnovu svega toga, postoji razlog da Crna Gora vaskrsne u novi nacionalni i državni život.

Živimo u vremedju izraženog nacionalizma. Javno mnjenje je u fazi da priznaje kao opravdane samo

nacionalne države. Ono smatra jezik jedinim kriterjumom nacije, tako da, na osnovu ovoga, mnogi

vjeruju da mogu lako da riješe crnogorsko pitanje: Crnogorci govore srpski, stoga je njihovo ujedinjenje

sa Srbijom potpuno prirodno.

Ali, kad bi smo malo pobliže osmotrili države i nacije u svijetu, odmah bismo zapazili da ni najnacionalnije

države nigdje nemaju u okviru vlastitih politickih granica ljude koji svi govore isti jezik, i

vidjeli bismo da i najnacionalnije države svuda imaju medju gradjanima ljude koji govore drugaciji

jezik od onog koji koristi vecina.

Kad bi jezik bio jedini odlucujuci faktor za formiranje država i nacija onda bi teško bilo razumjeti

postojanje Švajcarske a isto tako bi bilo nelogicno smatrati Belgijancem gradjanina Brisela koji govori

samo francuski, razumjeti zašto su Danska i Norveška dvije razlicite države iako se u njima

govori isti jezik, ili zašto je Irska posebna država iako skoro svaki Irac govori engleski, zašto Južna

Amerika u kojoj se govori španski nije samo jedna država, zašto Kananani koji govore francuski i

oni koji govore engleski žive u jednoj državi i, obrnuto, zašto Englezi iz Sjedinjenih Americkih Dr

žava i Englezi iz Velike Britanije ne pripadaju jednoj državi i, na kraju, zašto bi Englezi uvrijedjeno

protestvovali kad bi se proglasili Englezima crnci Sjedinjenih Americkih Država koji svi govore

engleski?

Sigurno da je jezik važan faktor, i cesto cak medju odlucujucim za formiranje nacija i država, ali nije

i jedini. Za osnivanje nacionalnih i državnih jedinica postoje faktori koji su isto tako važni i odlucujuci

kao i sam jezik, a to su geografski, ekonomsko-politicki, antropološki i etnografski, istorijskopoliticki

i kulturni i, na kraju, tu je nacionalna i državna svijest koja je baš rezultanta gore navedenih

faktora. To znaci da, i kad bi Srbi i Crnogorci govorili isti jezik, to još uvijek ne bi znacilo da su

oni isti narod.

Hrvati i Srbi govore esencijalno isti jezik, pa ipak oni nikad nijesu cinili istu naciju. Njihovom lingvistickom

jedinstvu suprostavlja se okolnost da su u tim zemljama od dva dijalekta srpsko - hrvatskog

govora postala dva književna jezika: medju Hrvatima takozvani "ijekavski" dijalekat, a medju

Srbima takozvana "ekavština". Osim toga nešto sasvim drugo je duh koji je prožeo ove dvije književnosti,

i to je vezano za karakter i za razlicitu kulturu ova dva naroda, a koji je našao izraz i u razlicitom

razvoju ova dva književna jezika. Spolja gledano, tu su dva pisma, latinica i cirilica, koja

podvlace cinjenicu da Hrvati nastavljaju latinsku, a Srbi vizantijsku kulturu. U Crnoj Gori kao i u

susjednoj Hercegovini i Dalmaciji govori se ijekavština, to jest hrvatski književni jezik. A što se jezika

tice, Crna Gora zauzima posebno mjesto medju Južnim Slovenima. Petovjekovna borba koju su

Crnogorci vodili sa Turcima izolovala ih je od svijeta i sabila u vrletne i nepristupacne klance. I zato

su ostali izolovani i lingvisticki. Njihov se jezik razvijao nezavisno i dobio je originalno obilježje.

Cak i u jeziku se manifestuje državna i nacionalna nezavisnost Crne Gore.

Ova nezavisnost se ogleda i u književnosti. Crnogorska književnost pripada srpskoj književnosti ali,

u okviru iste, zauzima posebno mjesto, buduci da ima i zaseban karakter. Pavle Popovic, profesor

istorije srpske književnosti na Beogradskom univerzitetu, opisuje u svom prirucniku istorije književnosti

crnogorsku narodnu poeziju na sljedeci nacin: "U crnogorskim pjesmama ima više istorije

nego poezije ... ove pjesme su kratke i jednostavne. Nedostaju im poetski opisi, duge price. Uzalud

cemo u njima tražiti vile i gavrane. One pjevaju o stvarnim dogadjajima kao sto je crnogorska borba

sa Turcima. Slave samo licnosti koje su zaista postojale i, pjevajuci o skromnim i ne mnogo važnim

licnostima, tacno opisuju mjesto borbi u kojima su te licnosti postale heroji i to dosljedno prenose.

Žena i ljubav ne igraju nikakvu ulogu u crnogorskim narodnim pjesmama. Isto tako im nedostaju

mašta i humor. Opisi u tim pjesmama su puni odmjerenog realizma. Izlaganje cinjenica je jednostavno

i snažno, isti takav je i jezik koji nije puka retorika... Opisuju se obicno male bitke...". Tako,

najugledniji medju istoricarima srpske književnosti istice da se crnogorska narodna poezija bitno razlikuje

od srpske.

Crnogorska književnost se pojavljuje tek oko sredine XVIII vijeka a najveca djela nastaju u XIX vijeku.

Prvi pisci se regrutuju u kuci Petrovic - Njegoš ili na dvoru. To je moglo potvrditi sumnje da

je ova mlada književnost služila interesima kraljevske kuce. Ali sumnji nema mjesta jer, bez obzira

na cinjenicu da crnogorski pisci najradije pišu - što je i normalno - o crnogorskim temama, ta poezija

se organski i svjesno približava srpskoj "ucenoj" poeziji više nego crnogorska narodna poezija

srpskoj narodnoji poeziji.

Osnivacem crnogorske književnosti smatra se vladika Vasilije Petrovic Njegoš (1709-1766). On je

izdao u Moskvi 1754. godine jedan memorandum o Crnoj Gori koji se, iako je pun pretjerivanja i

grešaka, smatra djelom od kljucne važnosti. Vladika u ovom svom memorandumu kaže, krivotvoreci,

da njegova otadžbina vodi porijeklo od Srba koji su se nakon bitke na Kosovom polju povukli u

planine. Ovaj lažni aksiom nalazimo i danas u djelima pisaca koji se bave Crnom Gorom. I tako se

desilo da se zanemari najstarija istorija Crne Gore koja je zaboravljena i da ujedinjenje sa Srbima

ostane glavni cilj politike porodice Petrovic -Njegoš.

Veliku ulogu u stvaranju ucene crnogorske poezije imao je srpski pisac Sima Milutinovic (1791-

1847), porijeklom iz Sarajeva. Od 1827. do 1832. godine, on je boravio na Cetinju, kao ucitelj vladike

Petra II Petrovica - Njegoša. Medju njegovim djelima isticu se dva koja su važna za Crnu Goru:

jedno istorijsko, o Vasiliji Petrovicu - Njegošu i jedna dramska poema koja nas upoznaje sa nekim

dogadjajima crnogorske istorije od Kosovske bitke do dolaska na prijesto dinastije Petrovic -Njegoš.

Poslije Milutinovica, ali mnogo uspješnije, pojavljuje se vladika Petar II Petrovic - Njegoš (1813-

1851), koji se smatra najvecim pjesnikom srpske književnosti. Njegova prva djela pokazuju tijesnu

vezu sa crnogorskom narodnom poezijom koju je revnosno i s ljubavlju prikupljao. Zatim je napisao

epopeju od deset pjevanja (Slobodijada) o borbama Crnogoraca protiv Turaka i jedno visoko filozofsko

djelo o nastanku ljudske duše (Luca mikrokozma), i, na kraju, napisao je dvije istorijiske

drame sa temom iz istorije Crne Gore (Gorski vijenac; Lažni car Šcepan Mali). Gorski vijenac, koji

se smatra njegovim remek-djelom, govori o istorijiskom dogadjaju istrage "poturica" koji se odigrao

u Crnoj Gori na Božic 1707. godine, to jest kada je vladika Danilo I Petrovic - Njegoš naredio da se

pobiju Crnogorci, takozvani "poturice", koji su prešli u muslimansku vjeru.

Vladika Petar II nastoji da to objasni i da smanji odgovornost svog pretka u vezi sa tim tragicnim

dogadjajem. Stoga on od masakra ovih nesrecnika pravi nacionalni dogadjaj od velike važnosti koji

je poslužio za spasenje ugrožene slobode Crnogoraca i za pocetak nacionalne obnove. Drama nas

upoznaje sa mocnom slikom nacionalnog života Crne Gore kroz koju autor velica slobodu i moralnost.

Sigurno je da je ovo najznacajnije djelo srpske književnosti.

Osim Petra II, crnogorska dinastija je dala književnosti još dva važna pjesnika. Jedan je bio knjaz

Mirko (1820-1867), narodni pjesnik veoma cijenjen u to doba; drugi je njegov sin, Nikola I, crnogorski

kralj (1841-1921), veoma plodan pisac. Od njega nam je ostalo nekoliko opisnih pjesama sa

crnogorskim likovima (Hajdana) i nekoliko drama (Knjaz Arvanit, Kralj Vukašin, Balkanska carica);

ali on se narocito istice kao lirski pjesnik. Posebno su lijepe pjesme u kojima opisuje porodicni

život u svojoj zemlji. Veoma su uspješne i njegove patriotske pjesme, a medju njima i himna Crne

Gore (Onam' Onamo...). Iako je intimno vezana za psihu Crne Gore, poezija kralja Nikole je, bez

sumnje, pansrpskog karaktera i to je ono što jasno poništava optužbu da je kralj bio iz dinastickih.

razloga protiv srpskog ideala.

 

   II

 

 

 

Neprijatelji Crne Gore se rado razmecu mišljenjem da Crna Gora, pošto je ekonomski pasivna, nije

u stanju da postoji kao nezavisna državau. Kažu da je sloboda koju je ta zemlja uživala u prošlosti

samo fikcija buduci de je, u stvari, bila instrument u rukama stranih sila koje su se brinule o njenom

izdržavanju: bila je cas instrument Venecije, cas Austrije, cas Rusije. Po njihovom mišljenju danas

bi Crna Gora postala instrument Italije i cinila bi osnovu za italijansku ekspanziju na Balkanu, tako

da bi Crna Gora stalno prijetila miru na Balkanu, i to bi, na kraju krajeva, išlo na štetu njenog naroda.

Ako je teritorija jedne države potpuno ekonomski pasivna, to se ne lijeci lišavajuci je nezavisnosti.

Ukidanje centralnih organa znaci sigurno ekonomsku olakšicu, ali, suprotno tome, prestanak postojanja

politickih i ekonomskih ciljeva države, isto tako ide na štetu zemlje koja na taj nacin želi da se

privredno spase. Aneksijom zemija i njen narod ce se svesti na instrument u rukama države koja vrši

aneksiju u mnogo vecoj mjeri nego ako se ta država jednostavno oslanja na neku stranu silu u

zamjenu za izvjesnu pomoc koja bi makar formalno poštovala njenu nezavisnost.

U svakom slucaju bilo bi pretjerano reci da su Crnu Goru u prošlosti izdržavali. Zaista je teško zamisliti

da jedna zemlja može da živi hiljadu godina od tune pomoci. Tokom svoje istorije Crna Gora

je cesto primala stranu pomoc ali nikad po cijenu sopstvene državne samostajnosti. Ako bi gore navedena

teorija bila tacna, Crna Gora, u vrijeme aneksije od strane Srbije, trebalo je da bude srecna,

medjutim, nikada nije bila siromašnija, a emigracija nikada nije bila tako velika kao tada. I izgleda

da je cilj vladajucih srpskih krugova bio da prinudi na emigraciju kompletnu crnogorsku populaciju

i da tako jednom za vazda prestane da postoji crnogorsko pitanje.

Crna Gora, u stvari, nije ekonomski bila toliko pasivna kako se tvrdi; cak poslije balkanskih ratova

nije uopšte bila pasivna. Stara Crna Gora sa njenim turobnim, neprohodnim i krševitim brdima, istina,

jedva je mogla da izdržava svoje oskudno stanovništvo; ali od kada je kralj Nikola osvojio ravnicu

oko Skadarskog jezera, postojala je mogucnost za ekonomski razvoj. Teritorije osvojene u balkanskim

ratovima mogle su bez teškoca da ucine ovu malu državu bogatom zemljom.

Prije mira u Bukureštu, Crna Gora je imala teritoriju od 9.080 km2 sa otprilike 190.000 stanovnika.

Poslije Bukureškog mira, njena teritorija je iznosila 16.000 km2 i oko 411.000 stanovnika. Nakon

srpske okupacije njena teritorija je bila svedena na 9.658 km", nešto malo više nego prije Bukureškog

mira, a njeno stanovništvo na 200.000 duša. Vidovdanski ustav podijelio je jugoslovensku državu

na oblasti, ucinivši od stare Crne Gore Zetsku oblast, kako se danas službeno zove, vratio joj

je veliki dio teritorija koje su joj prije oduzete i dodao joj djelove Dalmacije i Boku Kotorsku. Njena

površina danas iznosi 13.326 km2 sa 349.000 stanovnika.

Nakon srpske okupacije, teritorija Crne Gore bila je 1922. godine, neproduktivna 71,8%, produktivna

8,2%, pod šumom je bilo 19,8%. 82,8% obradivog zemljišta bilo je zasijano žitaricama, 13,5%

je išlo na livade, a 1,3% na bašte. Ovi podaci nijesu nimalo povoljni ali u istom periodu u sjevernoj

Srbiji (Srbija prije balkanskih ratova) bilo je neproduktivno 42,8%, a 57,8% u južnoj Srbiji (teritorije

prikljucene Srbiji balkanskim ratovima). Godine 1922. i opet u Crnoj Gori, nakon srpske okupacije,

bilo je 82.000 goveda, 10.000 konja, 5.000 magaraca i mazgi, 11.000 svinja, 234.000 ovaca i

76.000 koza. I ovi statisticki podaci svjedoce o velikom siromaštvu, medjutim, ako imamo u vidu da

prema situaciji iz 1919/1922. godine, Crnoj Gori pripada samo šezdeseti dio stanovništva Jugoslavije

i da je, dakle, u tom periodu na citavoj teritoriji Jugoslavije bilo 5.012.000 goveda, 1.069.000 konja,

102.000 magaraca i mazgi, 3.373.000 svinja, 7.011.000 ovaca i 1.533.000 koza, siromaštvo koje

se pripisivalo Crnoj Gori je veoma relativno, zato što iz ovih podataka proizlazi da je Crna Gora

bila mnogo ispod prosjeka samo kad je u pitanju broj konja i svinja, dok se kretala oko prosjeka po

broju goveda, a nadmašivala je prosjek po broju ostale stoke. I to uprkos tome što je stocno blago

pretrpjelo u Crnoj Gori vece gubitke nego u Srbiji, pošto se u Srbiji rat završio 1918. godine, dok u

Crnoj Gori još traje u vidu buna.

Prije balkanskih ratova Crna Gora je proizvodila prosjecno 470.000 kvintala kukuruza, 130.000

kvintala pšenice, 40.000 kvintala raži, 60.000 kvintala jecma godišnje, kolicina koja je bila dovoljna

za unutrašnje potrebe. 1912. godine Crna Gora je izvezla 16.000 goveda i 100.000 koza i ovaca.

Godišnje je prosjecno proizvodila 158.000 koza i ovaca od cega je izvozila 121.000. Nasuprot tome

proizvodila je samo 1.000 govenih koža a uvozila 3.500. Zatim, proizvodila je 60.000 kg masla i

skorupa i 143.000 kg meda i voska. Proizvedeno maslo podmirivalo je unutrašnje, dok su med i vosak

prevazilazili unutrašnje potrebe za 15.000 kg, tako da su ih izvozili.

Iz ovoga proistice da se ne može reci da je Crna Gora bila ekonomski pasivna cak ni prije balkanskih

ratova. Ako zatim imamo u vidu da je Crna Gora bila bogata gvožnem, magnezijumom, naftom,

ugljem, kako je nedavno utvrdjeno, i boksitom, da je imala divljaci koja se mogla ekonomski

iskoristiti, da je obilovala morskom i slatkovodnom ribom, da je imala jednu banju na moru, prelijepa

jezera na planini Durmitoru, i druge oblasti pogodne za turizam, da su duž obala Skadarskog

jezera i Jadranskog mora rasle bujne loze, masline, duvan i druge tropske biljke, i da je imala, doduše

skromnu, industriju, sa tendencijom razvoja, mogli bismo da potvrdimo, bez straha da ce to neko

opovrci, da je Crna Gora bila ekonomski vitalna država cak i u starim granicama. Crna Gora ne bi

nikad bila u stanju da maršira na celu ekonomskog progresa ali je savršeno uspijevala da izdržava

svoje stanovništvo, vaspitavano na spartanski nacin.

Prije Svjetskog rata Crna Gora je imala za cilj vojnu ekspanziju i zbog toga je držala pod oružjem

nesrazmjerno veliku vojsku ciji troskovi su premašivali materijalne mogucnosti države. Danas niko

ni ne pomišlja da oživi takvu militaristicku državu. Ali, nasuprot tome, obezbijeneni su uslovi za

ekonomski preporod jedne nove miroljubive Crne Gore. Na ekonomskom planu najveca teškoca

Crne Gore bio je nedostatak kapitala. Pa i danas bi joj bio neophodan strani kapital. S tim u vezi

Crna Gora je napravila prvi korak još 1906. godine kada obnavlja sporazum zakljucen sa Societa

commerciale di Oriente iz Venecije koja je proširila luku u Baru, izgradila prvu željeznicu u Crnoj

Gori, liniju Bar - Virpazar dugu 42 km i uradila još mnogo stvari za unaprenenje proizvodnje.* Ali,

balkanski ratovi, a zatim i Svjetski rat, obustavili su rad drustva. Beograd, zatim, tokom devet godina

vladavine, ne samo da nije uradio ništa za ovu zemlju, vec je varvarski razrušio sve što je mogao.

Balkanski ratovi relativno su obogatili malu Crnu Goru prostranim šumama, plodnim zemljištem i

bogatim gradovima. Sa padom Austrijske imperije jedini prirodni nasljednik Boke Kotorske bila bi

Crna Gora koja bi s njom dobila divnu luku i nekoliko morskih banja, Tako mislimo da možemo da

potvrdimo da bi Crna Gora, nakon balkanskih ratova, sa teritorijom Boke Kotorske zaista postala

bogata zemlja sposobna da izdržava ne samo pola miliona stanovnika vec, uz potrebna ulaganja, i

pet puta vecu populaciju.

 

     III

 

Posmatrajuci geografsku kartu Jugoslavije, konstatujemo na prvi pogled, da se, što se tice orografije

i hidrografije, ova država sastoji od tri dijela. Najveci dio zemlje pripada Dunavskom sistemu, to

jest Crnom moru; Makedonija pripada Vardarskom sistemu, dakle Egejskom moru; Hrvatsko primorje,

Dalmacija, Hercegovina i Crna Gora pripadaju sa svojim malim rijekama Jadranskom moru.

Prva srpska država Raška granicila se dijelom sa starom crnogorskom državom: Dukljom. Granicu

izmedju ove dvije države cinila je vodomena Dinarskih Alpa. Dakle, još od kada su postale crnogorska

i srpska država, situacija je bila sljedeca: Srbija je pripadala Pontiji, Crna Gora Jadranu. Kao

posljedica toga Srbija je stalno nastojala da se širi prema sjeveru prateci rijeke koje su se ulivale u

Dunav. Cak se dogodilo da, pošto se povukao u Ugarsku, Arsenije III Carnojevic, pecki patrijarh,

Srbi gube svoju postojbinu. Crna Gora se medjutim širi prema jugu, nastojeci da stigne do Jadranskog

mora, i na istok i zapad prema drugim jadranskim zernljama.

Takone, ni geografija ne može biti jedini i neprikosnoveni faktor za stvaranje nacija i država. I zaista,

u istoriji i Srbije i Crne Gore nalazimo momente koji su u suprotnosti sa geografskim položajem

ovih država. Ali uvijek su u pitanju momenti i okolnosti sporadicne i izolovane. Srbija je dva puta

proširivala svoju vladavinu na Crnu Goru: prvi put pod dinastijom Nemanjica i drugi put nakon

Svjetskog rata. U prvom slucaju Srbija, popuštajuci pred geografskim uslovima, dozvolila je da Crna

Gora sama vlada i ustanovila je za Crnu Goru autonomiju; u sadašnjem slucaju, iako se insistiralo

na principu centralizovane vlasti, imala je u vidu geografski faktor, tako da je formirala jednu oblast

od bivših crnogorskih teritorija i Boke Kotorske. Tokom osvajanja u vrijeme balkanskih ratova,

Crna Gora je pomjerila prema sjeveru svoje prirodne granice. To nalazi opravdanje za što je na sastanku

u Londonu odluceno da se sprijece putevi prirodne ekspanzije Crne Gore, tako da gore navedena

ekspanzija prema sjeveru nalazi objašnjenje, ako ne geografsko, ono makar etnicko, u uslovima

crnogorske emigracije u dolinu Drine ili prema Metohiji.

Važnost uticaja geografskih faktora i razvoj jedne nacije zavisi i od toga koliko je ta nacija vezana

za prirodne primitivne uslove. Uticaj geografskih faktora je na Balkanu mnogo veci nego na Zapadu.

Sa razvojem civilizacije narodi se sve više oslobanaju uticaja geografskog faktora, medjutim,

uvijek ostaju geografske pepreke koje cak ni najrazvijenija i najsavršenija tehnika ne može da nadvlada;

dok s druge strane, iako se civilizacija i stepen kulture razvijaju i narodi uspjevaju da se oslobode

od neposrednog uticaja izvjesnih geografskih faktora, oni taj uticaj cuvaju kao istorijsko sjecanje

- u svom nacionalnom karakteru. Prema sjeveru, prirodne granice Crne Gore su obilježene

veoma visokim planinama (Komovi, Prokletije), medju kojima je i najveci vrh Jugoslavije (Durmitor,

2534 m sic!). Nalazimo visoke i strme vrhove i prema Boki Kotorskoj (Orjen, Lovcen, Vela

Trojica, Vrsuta, Rumija). Prema Hercegovini granica je vec mnogo neodjedjenija, dok je crnogorska

granica potpuno otvorena prema Skadarskom jezeru i prema sjevernoj Albaniji. Odatle proizlazi da

stanovništvo Crne Gore pokazuje veliku srodnost sa Albancima na sjeveru, zatim sa Hercegovcima

i Kotoranima i na kraju sa stanovništvom prema sjeveru Dinarskih Alpa. Najvažnija rijeka u Crnoj

Gori, Zeta, uliva se u Moracu da bi se zajedno s njom ulila u Skadarsko jezero, a odatle rijekom Bojanom

u Jadransko more. Ravnica koja se pruža oko rijeka Zete i Morace i Skadarskog jezera predstavlja

geografsko jedinstvo sa sjevernom Albanijom. Kada se u balkanskim ratovima kralj Nikola

borio za Skadar, dok je cijela Evropa to osporavala, on se pozivao na geografske kriterijume. Rijeka

Bojana sa dva crnogorska pristaništa koja se nalaze zapadno od nje (Bar i Ulcinj) cinili su Crnu Goru

sastavnim dijelom one vece jedinice koju su sacinjavali Dalmacija, Hercegovina i Albanija, oslanjajuci

se na Jadransko more. More nije samo prirodna granica; ono je veliki glavni put naroda i

most civilizacije. Osim toga, Jadran je zatvoreno more i kao takvo na neki nacin ujedinjuje narode i

zemlje koje se nalaze na njegovim obalama. Sto se tice klime, geografije i komunikacija, vododjelnica

Dinarskih Alpa cini mnogo precizniju granicu nego Jadransko more. Dinarske Alpe se uzdižu

da bi dijelile narode i civilizacije, dok ih Jadransko more spaja. Stanovništvo prema jadranskom dijelu

Dinarskih Alpa uvijek je bilo okrenuto prema Italiji, lako pristupacnoj, a ne prema sjeveru od

koga su ga odvajale visoke, skoro neprohodne planine.

Izuzev jadranske obale i oblasti rijeke Zete, Crna Gora spada medju zemlje sa najvecom nadmorskom

visinom u Evropi. Bez ovih djelova prosjecna nadmorska visina ove zemlje je oko hiljadu metara.

Njeno neznatno stanovništvo živi u malim dolinama koje se nalaze u podnožju ogoljenih planina

ili na visoravnima koje su jedva pristupacne i izolovane velikim brojem prirodnih prepreka. Ta

situacija tacno objašnjava podjelu crnogorskog naroda na plemena koja su imala tako široku autonomiju

da su ponekad prijetila državnom jedinstvu. Ovaj naslijeneni oblik upravljanja kod Slovena

nije se nigdje sacuvao u tako cistom obliku kao ovdje u Crnoj Gori. Staro obicajno pravo, naslijenena

narodna tradicija, ukljucena u krutost života plemena, sacuvali su se i žive u Crnoj Gori više nego

bilo gdje drugo.

 

 

          IV

 

Eugene Pittard, antropolog iz francuskog dijela Švajcarske, objavio je 1917. godine jedno sjajno

 antropološko djelo o balkanskim narodima koje je plod dugogodišnjeg proucavanja i istraživanja.

Knjiga otkriva žive simpatije autora prema ciljevima Antante. To znaci da u njegovim naucnim

dedukcijama ne postoji sumnja da one mogu da posluže interesima Centralnih sila ili da je on želio da

stvori procrnogorsko djelo protiv Srbije.

Tokom istraživanja, on utvrdjuje tri tipa Južnih Slovena: hrvatski, srpski i dinarski tip. Skoro potpuno

zanemaruje hrvatski tip, smatrajuci Hrvate narodom centralne Evrope. Sa mnogo vecim interesovanjem

bavi se srpskim i dinarskim tipom i otkriva da dinarski tip živi kompaktno, bez obzira na

nacionalne razlike, u Dalmaciji, južnoj Bosni, Hercegovini, Crnoj Gori, Albaniji i u dijelu Grcke.

Dinarski tip potice od starosjedilaca Balkanskog poluostrva; Albanci i lingvisticki, ostali samo

antropološki.Ukratko ovi narodi što se tice tipa, bili bi direktni potomci Ilira. Na osnovu onoga što

Pittard kaže mogli bismo da okarakterišemo srpski i dinarski tip na sljedeci nacin: Dinarci su iznenanujuce

visoki i vitki. Sa Škotima, oni predstavljaju najviši tip u Evropi. Visoki su prosjecno 172

cm. Srpski tip dostiže prosjecnu visinu od 170 cm i gojazniji je od dinarskog tipa. Kosa Dinaraca je

tamna, oci i koža svijetlosmeni; Srbi imaju graoraste oci, i svjetliju kosu i kožu. Crte Dinaraca su

vrlo pravilne, nos im je jako razvijen, prav ili orlovski. Lice Srba je izduženije, pored pravog nosa

nailazimo na široki i skoro spljošten nos. Kod strukture Iobanje Dinarca na prvi pogled uocavamo

markantnu brahikefaliju; facijalni indeks kod Dinaraca je 85,7. Srbi su mezokefali sa indeksom 80,4

a cak 40% Srba su dolikokefali. Po Pitardu Dinarci su najcistiji tip na Balkanskom poluostrvu.

Po tipu, Crnogorci se bitno razlikuju od Srba dok su identicni sa Hrvatima i Albancima koji žive na

vodomeni prema Jadranu. Dakle, veoma su važne Dinarske Alpe za etnicku strukturu naroda koji

naseljavaju jednu i drugu stranu vodomene. Prema sjeveru ne nailazimo na tragove ilirskog tipa koji

se antropološki nastavlja prema jugu.

Najstariji hrvatski hronicar, pop od Diokleje, tvrdi da je osim Bijele Hrvatske koja je nastala oko

Splita, postojala i "Crvena Hrvatska," kojoj je, prema opisu ovog hronicara, vjerovatno pripadala

današnja Hercegovina, južna Dalmacija, Crna Gora i Albanija. Opis ovog hronicara je razlicito tumacen

tokom vjekova da bi ga konacno potpuno prihvatila moderna hrvatska istorijografija koja je

utvrdila da postoje i veoma ozbiljni tragovi davnašnjih hrvatsko-albanskih veza. Grad Svac u sjevernoj

Albaniji navodno potice od starog hrvatskog plemena Svacic. Naziv crnogorskog plemena

Kuci znaci crven na albanskom, i na taj nacin je navodno sacuvano sjecanje na Crvenu Hrvatsku.

Još ociglednije i još cvršce su stare veze izmedju Crne Gore i Albanije. Mnogobrojna su albanska i

crnogorska plemena koja se smatraju rodjacima. Njihovo krvno srodstvo se lako može dokazati.

Crnogorska plemena Vasojevici, Piperi i Ozrinici, i albanska plemena Krasnici i Hoti potvrnuju da poticu

od rodonacelnika koji su bili braca. Pleme Kuci je jednim dijelom albansko a dijelom crnogorsko.

Pleme Kuci i crnogorsko pleme Drekalovici poticu od Skenderbega. U XIII i XIV vijeku nalazimo

Albance u sjevernim djelovima Crne Gore i u Hercegovini. Njihovo prisustvo nam potvrnuju

imena mjesta kao što su Šinnon, Šekular. Na pocetku turske vladavine jedan dio Albanaca napustio

je stara naselja i otišao u Italiju, u Crnu Goru i Dalmaciju. U južnim krajevima današnje Crne Gore

cesto se srecu albanska imena mjesta i ljudi, cak i u oblastima gdje je stanovništvo iskljucivo crnogorsko.

Ako prelistamo studiju o antropo geografiji jedne od cetiri stare oblasti u Crnoj Gori, a to je

Rijecka nahija, mogli bismo na prvi pogled da utvrdimo da je 10% imena mjesta i porodica koja su

tu nabrojana albanskog porijekla.

Zbog ove krvne mješavine, crnogorska nacija i plemena sjeverne Albanijc su veoma etnografski bliski.

Jedan stari Madjarski istoriograf Stefano Lass- opisuje Albance na sljedeci nacin: "Arnauti su

ponosni, oholi, osvetoljubivi, hrabri i odvažni; u vrijeme mira su neustrašivi i drski lopovi, u ratu

hrabri, ali okrutni i krvožedni vojnici. Svi Arnauti su vojnici, u nekim plemenima i žene ucestvuju u

ratu, a one su po prirodi mnogo umjerenije od muškaraca i lijepo su granene. Žene su te koje se bave

kucnim poslovima, obranuju polja i brinu se o stoci; muškarci, medjutim, ili dokolicare u kuci,

brinuci se samo o svom oružju i o turskoj luli, ili izlaze iz kuce da bi pljackali i ratovali... Medju

njima kao dobri strijelci isticu se šiptari (Šciptari) koji su veoma korisni u sukobima u planini. Vole

svoju otadžbinu toliko da ih niko ne može navesti nikakvim obecanjima, ma kako ona bila primamljiva,

da napuste svoje ogoljene planine". Ovaj opis važi i za Crnogorce.

Marko Popovic, vojvoda iz plemena Drekalovica napisao je jednu veoma interesantnu studiju o obicajima

kod Albanaca; studija obiluje podacima koji dokazuju kulturne veze izmedju Albanaca i Crnogoraca.

Izbor krvnog srodnika (pobratimstvo), krvna osveta koja se prenosi s generacije na generaciju

i cesto dovodi do kompletnog uništenja protivnicke porodice, upadi plemena u vrijeme mira

(ceta), obavezno gostoprimstvo cak i prema onima koji su pod prijetnjom krvne osvete, preosjetljivost

prema svemu što smatraju casnim (obraz), prezir prema ljudskom životu, zajednicko vlasništvo

porodice (zadruga), svetac, zaštitnik porodice (svecarstvo), istovjetnost obicaja kod vjencanja i drugi

obicaji bez obzira na razlicitu vjeru cine kulturne i duhovne veze izmedju Albanaca i Crnogoraca.

Slicne su navike koje regulisu život porodice i plemena i odgovarajuca zaduženja: glava porodice

(starješina), "prvi" rodjak (barijaktar), glavešina plemena (serdar i vojvoda). Na osnovu ovog zajedništva

Marko Popovic izvlaci zakljucke da se mora naci put koji vodi ka izmirenju Albanaca i Crnogoraca.

Nauka je sad vec pokazala i potvrdila sve ono što je poštovani vojvoda Marko spontano osjetio.

Najpoznatiji živi albanolog, Hrvat Milan Šufflay, u vezi s ovim, piše u jednom svom clanku da što

se tice obicaja, socijalne strukture i nacina života ne postoji nikakva razlika izmedju albanskog i

crnogorskog naroda. Zbog vizantinskog i italijanskog uticaja formira se od pocetka u Dalmaciji, Crnoj

Gori i Albaniji isto pravo i isti pravni sistem. Sistem katun kao prvi stepenik državnog života

kod Albanaca i Crnogoraca prevazilazi sistem pastirskih plemena. Pojavljuje se kod oba naroda težnja

za teokratskom upravom. Tako se objašnjava kako je sjeverna Albanija postala centar hrišcanskog

pokreta na Balkanu, u periodu od 1593. do 1614. godine, a narocito pleme Mirditi, i kako je u

Crnoj Gori i formalno vladala teokratija od 1501. do 1851.godine. Kao posljedica turske vladavine i

ekspanzije Vlaha, malo kasnije formira se kod ova dva naroda stanje pastirske simbioze, što znaci

snažan kultumi nazadak u odnosu na prošlost.

Ocigledno je da su danas Albanci i Crnogorci dvije razlicite nacije, ali isto tako je sigurno da su

antropologija, zajednicki obicaji, slican karakter, stara tradicija i kultura i navike obrazovali izmedju

ove dvije nacije jednu spregu koja je mnogo cvršca od one koja, na primjer, postoji izmedju Crnogoraca

i izmedju Hrvata i Srba, iako govore isti jezik. Što se tice kulture, Crnogorci su mnogo progresivniji

od Albanaca i to je prirodno jer oni su uvijek imali jednu državu, a posljednja crnogorska dinastija

ucinila je mnogo na podizanju kulturnog i civilizacijiskog nivoa. I to se dogodilo bez velike

štete za kulturne veze ove dvije nacije. U pogledu kulture, Crnogorci su dvije ili tri generacije ispred

Albanaca, ali, bez obzira na vjerske i druge razlike, civilizaciju albanskog i crnogorskog naroda

cine isti elementi.


 

      V 

 

V

 

Vec pomenuti hrvatski hronicar, pop od Diokleje, nabraja za period od 530. do 1170. godine, 45

vladara Diokleje. Diokleja je bila poznati grad još od vremena Ilira; razrušili su ga Avari oko 550.

godine; u Podgorici još se mogu vidjeti ruševine. Sloveni su se tu zatekli kao narod koga su Avari

pokorili, Jedno vrijeme grad je pripadao Crvenoj Hrvatskoj koja je nastala na teritoriji stare oblasti

Praevalis. Pitanje postojanja Crvene Hrvatske nije još potpuno razjašnjeno, ali danas nakon proucavanja

i istraživanja Milana Šufflaya - nema više sumnje da je ona postojala. Diokleja koja je bila država

zapadnog tipa, ali smještena baš na granici izmedju Zapada i Istoka, postala je poprište sukoba

izmedju dvije velike evropske civilizacije. Prvi Srbi u nju su stigli 989. godine u vrijeme prve propasti

Raške. Diokleja je država iskljucivo katolicke vjere još na pocetku XI vijeka, i od 1067. godine

ima episkopa sa sjedištem u Baru. Papa obraca veliku pažnju na ovu malu državu na isturenom položaju

i smatra je jednom od najvažnjih balkanskih baza protiv vizantijske šizme. Postiže stoga da

knjaz Mihailo Dukljanski bude krunisan za kralja 1077. godine, Mihailov nasljednik, Bodin (1081-

1101) takone nosi titulu kralja. U to doba šest katolickih episkopija bile su podložne Barskoj

erhiepiskopiji. Iz katolicke vjere u Duklji potekao je Nemanja, osnivac srednjovjekovne srpske dinastije.

Njemu je bilo povjereno upravljanje Raškom sa titulom župana vizantijskog cara Manojla, ali se veoma

trudio da oslobodi svoju zemlju od vizantijske vlasti, Cak je 1170. godine zauzeo Duklju. I od tada više ne

nailazimo na ime Diokleja, niti na slovensko ime Duklja, vec na ime Zeta, koje je ujedno i naziv

najvece crnogorske rijeke. Nemanja je prepustio Zetu svom sinu Vukanu koji se oženio katolkinjom

i koji je kasnije i sam postao katolik. I upravo je Vukan dobio palij nadbiskupa Barske biskupije.

Medjutim, kada mu je papa, suprotstavljajuci se njegovoj želji, odbio da ga kruniše za kralja, on se

vraca pravoslavnoj vjeri. I od tada Zeta ponovo pripada Raškoj, ali njome upravlja separatno clan

dinastije Nemanjica.

Srpska vladavina, medjutim, ne uspijeva da izbriše katolicki karakter te države. Istina je i da negdje

oko 1232. godine nalazimo u Zeti jednog pravoslavnog episkopa koji 1346. godine postaje mitropolit,

ali uprkos tome katolicka nadbiskupija u Baru i dalje cvjeta. Navedena biskupija 1256. godine

dobija ime "episcopus sclavinensis" i to pokazuje da se Zeta smatrala kao rimska avangarda kod

Slovena. Tokom XIV vijeka postavljene su nove katolicke biskupije u Zeti ali se ne može poreci širenje

pravoslavlja.

Poslije smrti srpskog cara Dušana Silnog, carstvo Nemanjica se cijepa. Od 1367. do 1421. godine

gospodari Zete, sjeverne Albanije i Boke su Balšici koji su rumunsko-albanskog porijekla, i uglavnom

imaju sjedište u Skadru. Balšici su bili pravoslavci, ali su 1369. godine primili katolicku vjeru

zato što su, buduci da su vecina njihovih podanika bili katolici, vjerovali da ce, nacinivši taj korak,

bolje ucvrstiti svoju vladavinu. Nakon Balšica u Zeti je srecu okušao srpski despot Djuradj Brankovic,

ali bez uspjeha. 1451. godine Venecija dovodi na vlast u Zeti pravoslavnu porodicu Crnojevic

koja se održava na vlasti do 1501. godine. Za vrijeme njihove vladavine izgubljene su albanske teritorije

i to doprinosi širenju pravoslavne vjere. Prijestonica kraljevstva i sjedište Zetske pravoslavne

mitropolije postaje grad Cetinje 1484. godine. Iz doba Crnojevica potice najstarija poznata srpska

štamparija koja je bila smještena u manastiru Obod u Crnoj Gori (1493). Ali katolicizam se nije

predavao. Barski nadbiskup dobija 1475. godine titulu "primas Serbiae" koju su barski nadbiskupi

zadržali do danas. Ova titula nam objašnjava dvije stvari: prije svega da je Rim uvijek smatrao Zetu

jednom od svojih baza za djelovanje na Balkanu, drugo, pokazuje nam da je ekspanzija Srba bila

veoma intenzivna u toj državi.

Da bi osigurao pomoc protiv sve jacih turskih napada, Djurdje Crnojevic se uputio 1496. godine u

Veneciju. Prije odlaska, vlast u zemlji povjerio je Mitropolitu cetinjskom, ali njegovo putovanje nije

imalo uspjeha. Ogorcen, pokorio se Turcima i primio islam. Nije imao pristalica u narodu koji je

vodjen Mitropolitom sacuvao državnu nezavisnost Crne Gore. I tako je nastao jedan oblik teokratske

vladavine: narod je birao cetinjske mitropolite koji su postajali i duhovni i svetovni vladari, njihove

vladike.

Vremena nijesu bila naklonjena katolickoj vjeri. Barski nadbiskupi nijesu se nalazili na teritoriji države

zato što su i Bar i Budva, koja je od 1570. godine bila sjedište nadbiskupa, bile pod turskom

okupacijom. S nruge strane, veliki vezir Mehmed Sokolovic premješta 1557. godine Srpsku patrijaršiju

u Pec, imenujuci za prvog patrijarha svog brata Makarija. Srpska pravoslavna crkva imala je

veoma jak uticaj na turske podanike hrišcanske religije, a i na hrišcane iz susjednih oblasti. Pa ipak,

katolicka vjera se teško gasila u Crnoj Gori. Njeno nestajanje usporavao je uticaj susjednog katolickog

albanskog plemena Mirditi i težnja za ujedinjenjem Rima i Vizantije. Cetinjski mitropolit Mardarije

pregovara još 1640. godine sa Rimom oko unije, a posljednje katolicko crnogorsko pleme

prelazi u pravoslavnu vjeru tek 1675. godine.

Nakon pada dinastije Crnojevic istorija Crne Gore bilježi veliki broj ocajnickih borbi sa Turcima.

Imajuci u vidu veliku neravnotežu snaga male hrišcanske države i veoma jakog turskog carstva, ne

može se shvatiti kako je Crna Gora odolijevala i preživjela. Veliko herojstvo Crnogoraca sigurno ne

bi bilo dovoljno kao objašnjenje, ali moramo imati na umu kao faktore otpora, nepristupacnost i

neplodnost crnogorskih brda koja sigurno nijesu privlacila Turke da osvoje ove oblasti i to bi ih, sigurno,

koštalo i velikih žrtava u ljudstvu. Osim toga, Turci nijesu smatrali Crnu Goru državom vec

jednostavno oblašcu sa nekoliko hiljada odmetnika. Oni su u više navrata nanosili teške gubitke

 Crnogorcima, palili su prijestonicu i druge gradove, uzimali danak, ali nikada nijesu uspjeli da unište

ovaj mali narod. U XVI i XVII vijeku Turci nastavljaju borbe protiv "sinova Crne Gore" i, na kraju,

postižu da neki crnogorski celnici prihvate islamsku vjeru. Zato je izgledalo da je, uprkos junaštvu

koje je taj narod pokazivao, potcinjavanje Crne Gore Turskoj samo pitanje vremena.

 

     VI

     

Veoma znacajan preokret u istoriji Crne Gore predstavlja 1696. godina. Za mitropolita je izabran

Danilo Petrovic - Njegoš, potomak jedne hercegovacke porodice porijeklom iz Hrvatske. Tako nastaje

jedna nova dinastija, pošto Danilo titulu vladike prenosi na svoju porodicu. Pošto vladike grcko-

istocne vjere nijesu mogli da se žene, njihov nasljednik se birao medju rodjacima samog vladike i

nakon izbora on je morao da se zamonaši i postane vladika. Ovaj nacin nasljedjivanja predstavljao je

veoma dobru praksu, zato što su vladaoci birali svoje nasljednike medju najboljim mladicima u porodici.

Dvadesetogodišnji Danilo izabran je za vladiku baš u vrijeme oslobonenja Ugarske od turske vladavine

i pokušaja peckog patrijarha Arsenija III Carnojevica da se skloni u Ugarsku. Ovaj bijeg patrijarha

usmjerio je vladiku Danila da se okrene spoljnoj politici. On se zavladicio u Ugarskoj i ocekivao

je od Hasburgovaca oslobonenje svoje zemlje od Turaka. Tražio je i prijateljstvo velike pomorske

sile na Jadranu, Republike Venecije, sa kojom je uspostavio veoma dobre odnose 1717. godine,

kada ga je Republika proglasila vladikom svojih podanika pravoslavne vjere. Nakon ove odluke

Venecije, zavisile su od Crne Gore, po pitanju religije, široke oblasti Albanije i Boke Kotorske. Godine

1715. Danilo se uputio u Rusiju, gdje je bio veoma srdacno docekan, ali se iz nje vratio bez

ikakvog pozitivnog rezultata. Uradio je mnogo i za svoj narod u otadžbini. On je pothranjivao ubjedjenje

da je procvat Crne Gore moguc samo ako se u njoj postigne jedinstvo vjere. Zato je naBožic

1707. godine naredio da se istraže poturice, to jest Crnogorci koje su porekli svoju vjeru da bi prešli

u islam. Tako je oslobodio zemlju od unutrašnjeg neprijatelja.

Njegovi nasljednici (Sava 1735-1750, Vasilije 1750-1766, ponovo Sava 1766-1769, avanturista

Šcepan Mali 1769-1774, Sava po treci put 1774-1782) su u osnovi nastavili Danilovu spoljnu politiku.

I oni su tražili prijateljstvo od Austrije, a narocito od Rusije. Stalne borbe sa turskim snagama

koje su slabile, više nego što su imale efikasne i konkretne rezultate, služile su da ucvrste vjeru naroda,

i da zadobiju divljenje Evrope. Godina 1766. oznacava nezaboravan datum u istoriji Crne Gore:

Turci su te godine ukinuli Pecku patrijaršiju i zbog toga je pravoslavna Crnogorska crkva dobila

autokefalnost.

Poslije Savine smrti na crnogorski prijesto stupio je Petar I (1782-1830)," koji je slavljen kao svetac

svog naroda. Petar I se zavladicio u Karlovcima, ali zatim udaljio od austrijiske da bi se prepustio

ruskoj politici. Ova politika bila je izvor mnogih iluzija i zaista, u svom testamentu Petar proklinje

svakoga ko bi okrenuo lena ruskoj politici. Godine 1813. uz pomoc Engleza, on je istjerao Francuze

iz Boke Kotorske i ujedinio je sa Crnom Gorom. Ali nije prošlo mnogo vremena a katolici iz Boke

su se pobunili. On je napustio Boku i Austrija je 1814. zauzela Kotor. I od tog vremena Boka Kotorska

je uvijek bila jabuka razdora izmedju Austrije i Crne Gore. I baš je Crna Gora podsticala svaki

antiaustrijiski pokret u vezi sa pitanjem Kotora. Petar je pokušao da napravi unutrašnju organizaciju

zemlje, ali skoro svi njegovi planovi u vezi sa tim su propali zbog otpora na koji je nailazio u

plemenima koja su bila u stalnoj medjusobnoj zavadi.

Njegov nasljednik Petar II (1830-1851) bio je primoran da prevazine mnoge teškoce prije stupanja

na tron. Nijesu se sve vladike razumjele u vojna pitanja i vještinu ratovanja. Stoga je 1718. uvedena

titula "guvernadur" po venecijanskom modelu. Kada je titula guvernadura postala nasljedna u porodici

Radonjic, ta ista porodica je obavljala i dobar dio civilne uprave. Nakon smrti Petra I, guvernadur

Vuko Radonjic je imao aspiracije prema prijestolu. Petar II je uklonio Vuka 1833. godine, ukinuo

namjesništvo i protjerao protivnicku porodicu. Pošto je tako osigurao prijesto, Petar II se zavladicio

u Rusiji. Ratovao je bez predaha sa Turcima; ali s malo uspjeha. Pokušavao je da uspostavi

dobre veze i sa Austrijom. Mnogo je uradio na razvoju kulture svog naroda. Osnovao je prve škole,

otvorio jednu štampariju, izgradio puteve i udario temelje crnogorskom ustavu. Kao covjek bio je

veoma nesrecan. Nije osjecao nikakvu naklonost prema sveštenickom zvanju, ali nije želio da prekine

tradiciju svoje zemlje. Mnogo je putovao, narocito posljednjih godina života, kada se iz

zdravstvenih razloga uputio u Italiju. Ali sve je bilo uzalud; umro je od tuberkuloze u cvijetu mladosti.

Možda je njegov primjer uticao na njegovog nasljednika Danila (1851-1860) da dozvoli da ga glavari

crnogorskih plemena izaberu za svjetovnog vladara. Nakon toga Crna Gora je prestala da postoji

kao teokratska država. Po odvajanju svjetovne od duhovne vlasti ponovo je ustanovljena Mitropolija.

I Danilo je bio stalno u ratu protiv Turaka. Uz pomoc Austrije on je malo proširio teritoriju

Crne Gore, ali nije uspio da ta velika sila prizna državnu nezavisnost njegove zemlje. Godine 1860.

ubio ga je jedan turski placenik. Pošto je imao samo kcerku, testamentom je odredio da ga naslijedi

jedan od njegovih rodjaka.

 

    

            VII

 

Taj njegov nasljednik bio je Nikola, crnogorski kralj, sin knjaza Mirka (1820-1867), starijeg brata

knjaza Danila i Anastasije (Stane) Martinovic (1824-1895). Kralj Nikola je ronen 25. septembra

1841. godine. Studirao je u Francuskoj kada ga je iznenadna striceva smrt dovela na prijesto u dvadesetoj

godini. Odmah se oženio Milenom Vukotic (1847-1923), kojoj je tada bilo tek trinaest godina

i sa kojom je imao dvanaestoro djece. Od njih je dvoje umrlo u djetinjstvu.

Prvih godina vladavine mladi knjaz odmjerio je tri puta oružje sa Turcima (1862, 1875, 1878), boreci

se sa promjenljivom srecom, ali uvijek osvajajuci nove teritorije. Osvojio je Nikšic, Podgoricu i

Bar, sa kojima je udvostrucio teritoriju države. Konacno je Berlinskim kongresom priznata nezavisnost

ove male zemlje. Godine 1880. Konstantinopoljski patrijarh priznao je autokefalnost Crnogorske

crkve. Godine 1883. Sultan je sa velikim pocastima docekao u glavnom gradu kralja Nikolu koji

je 1886. zakljucio konkordat sa Vatikanom na osnovu koga je ponovo ustanovljena katolicka

arhiepiskopija u Baru. Pokroviteljstvo kojim je otpocela karijera covjeka koji je bio najveci crnogorski

vladar nije moglo biti bolje. Njegov prvi zadatak je bio da podigne kulturni nivo svog naroda. Broj

osnovnih škola kojih je 1864. godine bilo samo 12 popeo se 1896. godine na 43, a 1912. godine na 130

sa 196 nastavnika i 10.368 ucenika. Godine 1896. postojala je na Cetinju gimnazija, viša ženska Škola,

mješovita škola i bogoslovija." Knjaz Nikolaje 1866. godine prvi put sazvao Crnogorsku skupštinu, 1879.

osnovao je prvo ministarstvo, a 1905. dao je zemlji parlament zapadnog tipa. Nikola je 1871. osnovao

prve crnogorske novine, Glas Crnogorca a 1881. godine otvorio je prvi kolski put u zemlji Kotor -

Cetinje. Težak posao je predstavljala borba protiv separatizma plemena, ali i tu je imao uspjeha. Nikola

je zaista obnovio crnogorsku naciju.

Nikola je bio i najmudriji diplomata svoje zemlje. Kad je u pitanju diplomatska aktivnost koju je

obavljao, citalac nesvjesno pomisli na brakove kraljevih kcerki. I zaista, sva njegova djeca su zakljucila

brakove koji su i politicki bili korisni. Princeza Zorka se udala za kneza Petra Karadjordjevica,

koji je kasnije postao kralj Srbije; Milica se udala za velikog ruskog kneza Petra Nikolajevica; Anastasija

za velikog kneza i ruskog generala Nikolaja Nikolajevica; knjaz Danilo se oženio princezom

Jutom Meklemburg; princeza Jelena se udala za Viktora Emanuela III, kralja Italije; princeza Ana

za princa Franca Josifa Batemberga; knjaz Mirko, drugi sin kralja Nikole, oženio je Nataliju

 Kostantinovic, kcerku jednog srpskog pukovnika. Princeze Ksenja i Vjera i princ Petar nijesu sklapali

brakove. Bliski rodjacki odnosi sa dvorovima Italije i Rusije obezbjenivali su Crnoj Gori u evropskoj

politici veoma visok položaj koji nije bio u skladu sa njenim znacajem. Nažalost, politika sklapanja

brakova ne daje uvijek dobre rezultate. I zaista, najopasniji neprijatelj Crne Gore postao je

srpski kralj Petar, muž Nikoline kcerke. Nakon dolaska na prijesto Karadjordjevica, ruska politika nije

više bila zainteresovana za Crnu Goru. Za vrijeme Svjetskog rata Antanta nije imala povjerenja u

njenu politiku zbog žene princa nasljednika Danila, koja je bila Njemica.

Kralj Nikola je bio veoma vješt u iskorišcavanju ove porodicne politike za hrabre politicke ciljeve

koje je želio da postigne. Prema potrebi bio je eksponent, cas balkanske politike okrenute prema

Rusiji, cas prema Italiji. Izjašnjavao se kao jedini iskreni prijatelj cara Aleksandra III a znao je da

bude u prijateljskim odnosima sa Francom Josifom i sa Engleskom. Ali cilj koji je želio da postigne

bio je sljedeci: oživljavanje imperije Njemanjica ali pod vlašcu Crne Gore. Neizvjesnost i unutrašnji

nemiri koji karakterišu kraljevstvo posljednjih Obrenovica ucvrstili su kod Nikole ubjedjenje da je

Crna Gora Pijemont Velike srpske imperije. Crnogorska dinastija bila je neuporedivo uglednija,

popularnija i sposobnija od porodica Obrenovic i Karadjordjevic, koji su još unazad samo nekoliko

generacija bili obicni seljani. Nikola je po umu i kulturi bio mnogo iznad bilo kojeg srpskog vladara,

njegovog savremenika. Njegovi politicki ciljevi, mnogo jasnije nego njegovo djelovanje kao vladara,

bili su ocigledni u njegovim književnim i pjesnickim djelima. Njegove pjesme uvijek crpu inspiraciju

iz istorijske prošlosti Crne Gore, ali sa pansrpskom tendencijom. Tako je, na primjer, crnogorska

himna, koju je on napisao, puna pansrpskih težnji.

Kad je na srpski prijesto stupio Petar Karadjordjevic (1903) odmah se jasno opredijelio za pansrpski

politicki program. Od tada pa nadalje Rusija je smatrala Srbiju mnogo cvršcom bazom od Crne Gore

za ostvarivanje svojih antiturskih i antiaustrijiskih planova. I kralj Nikola je morao da uvidi kako

sve više ostaje po strani. Ali Srbija se nije zadovoljavala tako malim pomacima jer je uvijek vidjela

u Crnoj Gori opasnog protivnika. Stoga je otpocela kampanju kako bi ugrozila malo kraljevstvo i

njegovog kralja. Ni deseti dio cudnih prica koje su vješto širene protiv cetinjskog dvora nije bio istinit,

ali su one bile dovoljne za ismijavanje Crne Gore. Ove price izmislio je i proširio Beograd. Ali

Beograd se nije libio da pristupi i drugim sredstvima. Nevjerni podanici kralja Nikole nailazili su na

bratski docek u glavnom gradu Srbije. Crnogorska omladina koja je studirala na Beogradskom

univerzitetu sistematski je zavonena i podstrekavana da radi protiv svog vladara i pokušavali su da je

ubijede na sve nacine da je suverenost Crne Gore cisti anahronizam. Srpski agenti su tajno dolazili

u Crnu Goru šireci laži i insinuacije protiv cetinjskog dvora. Godine 1907. pokušan je atentat na

knjaza.

Stari kralj je sa gorcinom podnosio ovakvo djelovanje Srbije koja je stalno rasla, ali je bio nemocan

da se tome suprotstavi. Mogao je da reaguje napuštanjem ruske politike i negiranjem pansrpskog

programa, ali da je tako uradio dao bi povoda da su sumnje i laži iz Beograda istinite i došao bi u

sukob sa vlastitim starim programom. Kada se povodom pedesetogodišnjice postojanja države proglasio

za kralja (28. avgusta 1910) on je namjeravao da podigne važnost svoje porodice, racunajuci

na senzibilitet svog naroda prema proslavama i formalnostima, ali nije uspio da sprijeci gašenje iluzija

o Crnoj Gori.

Crna Gora kralja Nikole zablistala je posljednji put sjajnom i slavodobitnom svjetlošcu u balkanskim

ratovima. Ali ne zahvaljujuci dugom i krvavom opsijedanju Skadra, pod cijim zidinama je izginula

trecina crnogorske vojske, ne zahavljujuci teatralnom preuzimanju grada i njegovom proglašenju

za glavni grad, vec zbog cvrste odluke kojom se sedmicama odupirao volji citave Evrope. Na

kraju, kralj je morao da popusti sa teškom ranom u srcu jer je bio oslabljen stavom Srbije, koja ga je

jednostavno ostavila na cjedilu. Mir u Bukurešlu, istina, udvostrucio je teritoriju države, cineci je

relativno veoma bogatom. Pa ipak, kralj Nikola nije mogao da zaboravi gubitak Skadra i kada je izbio

Svjetski rat, prvo sto je uradio je bila okupacija tog toliko željenog grada, po drugi put.

 

 

              VIII

 

Po odlukama Bukureškog mira, Srbija se granicila sa Crnom Gorom i to je ucinilo aktuelnim pitanje

ujedinjenja ove dvije države. Ujedinjenje se smatralo neophodnim kako u srpskim tako i u crnogorskim

vladajucim krugovima. Ali mišljenja po pitanju ostvarivanja ujedinjenja su se razlikovala. Srbija

je jednostavno željela da anektira Crnu Goru; dok je ova, sa druge strane pretendovala da precizira

sa Srbijom nacin i uslove ravnopravnog ujedinjenja ove dvije zemlje.

Kralj Nikola se vec jednom dogovorio prije mnogo godina sa srpskim knezom Mihailom Obrenovicem

oko ujedinjenja ove dvije zemlje. Ali pošto je upravo te godine knez Mihailo postao žrtva atentata

(1868), dogovor nije mogao da se realizuje. Nakon balkanskog rata, kralj Nikola i njegova vlada

otpoceli su pregovore, ali Pašic, dok je vodio taktiku odlaganja nije prestajao da optužuje Crnu

Goru kod ruskog dvora da nije iskrena cak ni u ovom slucaju. Izgleda da je Pašic tako uspio da pridobije

cara da podrži srpske težnje.

Atentat u Sarajevu pogodio je kralja Nikolu kao grom iz vedra neba. Crna Gora nije smatrala ubistvo

sredstvom za postizanje politickih ciljeva. Kralj Nikola je odmah shvatio da ce taj rat biti borba

Srba protiv Austrije. On je bio veoma uznemiren zbog sudbine svoje zemlje i dinastije zato što, da

je krenuo sa Austrijom bio bi izdajnik srpske ideje, a kad bi se prikljucio Srbiji ili bi sa njom propao

ili bi, ako Srbija pobijedi, opet propao zbog svog protivnika. Austrija, koristeci posredovanje Italije,

ili direktno preko pukovnika Hupke, vojnog atašea Austrougarske na Cetinju koji je uživao kraljevo

povjerenje, preduzela je korake na Cetinju da bi osigurala neutralnost Crne Gore nudeci u zamjenu

tako željeni Skadar. Nikola je bio veoma nesiguran, ocekivao je cudo. Ali kada mu je urucen prvi

telegram u kome Srbija traži stav koji ce Crna Gora zauzeti u slucaju rata, kralj Nikola je - još prije

nego što je Srbija odbila uslove Monarhije i prije nego što se Rusija izjasnila za Srbiju - izjavio, bez

oklijevanja, da ujedinjuje sudbinu svoje zemlje sa sudbinom Srbije.

Crnogorska skupština je odlucila jednoglasno na sjednici od prvog avgusta 1914. da zatraži od gospodara

da objavi rat Austriji. Kralj je naredio opštu mobilizaciju, ali je još odlagao objavu rata nadajuci

se do posljednjeg momenta da se može izbjeci katastrofa. On je 6. avgusta izjavio, pomiren

sa sudbinom, pukovniku Hupki koji je došao kod njega da se pozdravi: ispunjava se sudbina koja je

bila jaca od volje ljudi. Kralj Nikola je krenuo u rat na strani Srbije zato što je mislio da se interesi

Srbije poklapaju sa interesima Crne Gore, iako je osunivao atentat u Sarajevu, mada ga niko nije

mogao natjerati da interveniše i iako ga je s pravom brinula sudbina njegove zemlje i u slucaju pobjede.

Crna Gora je s oduševljenjem ušla u rat, ali sa nedovoljno pripremljenom vojskom. Oprema crnogorske

vojske - koja je prije bila milicija nego vojska - bila je nedovoljna i nakon ratnog rušenja pristigle

su i teškoce oko snabdijevanja vojske hranom. Velike saveznicke snage održale su veoma malo

od obecanja koja su dale Crnoj Gori pri izbijanju rata. Pomoc koju su one mogle da pruže bila je

usmjerena prema Srbiji. Srbija je opet bila raspoložena da pomogne Crnoj Gori, ali pod uslovom da

Crna Gora stavi svoju vojsku pod srpsku vrhovnu komandu. Tako se i desilo, medjutim Srbi su nastavili

svoju nebrigu o Crnoj Gori i osim toga angažovali su na drugim mjestima dvije trecine crnogorske

vojske. Ali Srbi su radili i druge stvari. Sistematski su podstrekavali crnogorske vojnike protiv

svog kralja sa ciljem da ih navedu da proklamuju ujedinjenje Crne Gore sa Srbijom. U inostranstvu

Srbi su optuživali kralja Nikolu za tajne manevre sa Austrijom. U ove svrhe koristili su pregovore

koji su voneni u ljeto 1915. godine izmedju crnogorskog knjaza Petra i pukovnika Hupke dok

su ti pregovori - kao što je tacno utvrdjeno kasnije - voneni zbog bombardovanja austrougarskih

aeroplana.

Pošto je obezbijedio intervenciju velikih sila Pašic je pomoc Crne Gore smatrao neznatnom,

jer se bojao da bi Srbija morala da dijeli sa Crnom Gorom teritorije koje bi, u slucaju pobjede,

dobili od Austrije. S toga je Pašic imao cilj da, po svaku cjenu kompromituje malog saveznika.

Bilo bi mnogo teže suprostaviti se ovom postupku Srbije, a da se ne kompromituju opšti interesi rata.

Crna Gora i njen kralj podnosili su sve ovo ne reagujuci. Cak, kada je nastupila katastrofa Srbije,

Crna Gora je bila ta koja je uz velike napore i žrtve omogucila povlacenje kralja, vlade i ostatka

srpske vojske. Da je Crna Gora posustala, Makenzenov strateški plan bi bio potpuno ostvaren i Pašic

bi bio zarobljen sa ostalima. Nakon što je završeno povlacenje vojske, srpski prestolonasljednik

Aleksandar kao i sam Pašic su se uputili na Cetinje da zahvale kralju Nikoli.

Uoci vojnog sloma crnogorske vojske 3. januara 1916. ministar crnogorski u Beogradu, Lazar

Mijuškovic, oformio je novu vladu. Skupština je izglasala puno povjerenje vladi i jednoglasno odlucila

da nastavi rat. Diplomatskom koru koji je stigao da mu ukaže poštovanje, Mijuškovic je izjavio da

nece uraditi ništa, a da prethodno ne konsultuje diplomatske predstavnike Antante. Prije nego što je

pao Lovcen, kralj, vlada i diplomatski kor su se povukli u Podgoricu. 11. januara pala je prijestonica

Cetinje i jedan dio austrougarskih snaga napredovao je prema ušcu Bojane da bi Crnogorcima

onemogucio  povlacenje. Veliki dio crnogorske vojske koja je još uvijek brojala oko pedeset hiljada ljudi

baš se povlacio iz Srbije i Bosne i Hercegovine i stigao je do sjeverozapadnih granica Crne Gore.

Na Pešicev prijedlog vlada je 11. januara ubijedila kralja da zatraži primirje. Cilj je bio da se dobije

na vremenu da bi se povukla crnogorska vojska. Diplomatski kor ne samo da nije bio obaviješten o

ovim planovima crnogorske vlade, vec je i utvrdio uslove pod kojima je Crna Gora mogla da zakljuci

primirje. Uslovi su bili sljedeci: 1) neprijateljske trupe morale su da se zaustave na liniji do koje

su zaista stigle, ostatak zemlje nije bio okupiran; 2) slobodan prolaz za srpsku vojsku u povlacenju;

3) neutralnost Crne Gore do kraja rata.

Austrijiski odgovor je stigao 12. januara: crnogorske trupe trebalo je da odmah polože oružje, i da

izruce srpske vojnike koji su se još nalazili na teritoriji Crne Gore; sve dok ne ispune ove uslove,

austrougarske trupe ce nastaviti da napreduju. U jednom službenom izvještaju napisanom 13. januara

Pesic je izjavio da je situacija nepodnošljiva i savjetovao je da se odmah zatraži separatni mir.

Vlada je prihvatila Pešicev savjet, ali ga kralj nije prihvatio. Uslijedila je ostavka kabineta, ali ni nju

kralj nije prihvatio. Održan je Krunski savjet kome su prisustvovali i diplomatski predstavnici Antante.

Ruski otpravnik poslova i ministar Srbije izjasnili su se za separatni mir dok su ministri Engleske,

Francuske i Italije, koji danima nijesu mogli da uspostave vezu sa svojim ministarstvima

inostranih poslova, odbili da uzmu ucca u jednoj odluci koja se ticala iskljucivo sudbine Crne Gore.

Krunski savjet je odlucio da traži separatni mir. Telegram u vezi sa tim upucen Franju Josefu

napisan je uz saglasnost diplomatskih predstavnika velikih sila.

Telegram je poslat. Ali Bec je insistirao na prethodno postavljenim uslovima. Poceli su pregovori

oko primirija. Kralj, vlada i diplomatski kor, da bi izbjegli zarobljavanje, povukli su se u Skadar.

Diplomatski kor napustio je Crnu Goru 18. januara, kralj sa svojom svitom, 19. januara. Mijuškovic

i diplomatski kor su se ukrcali za Brindisi 19. januara a za njima kralj narednog dana. U Crnoj Gori

ostali su knjaz Mirko i ministri, izuzev predsjednika vlade, koji su nastavili da pregovaraju o kapitulaciji

sa komandom austrougarskih snaga. Poslije sporazuma, crnogorska vojska je vec bila raspuštena,

a uslove kapitulacije koje su mu poslali diplomatskim putem kralj i vlada su odbili.

O sudbini crnogorske vojske odlucio je Petar Pešic. On je 16. januara ostavio na cjedilu vojsku, ne

vodeci uopšte racuna o povlacenju trupa koje su se nalazile u sjeverozapadnom dijelu zemlje. On je

povjerio upravljanje Vrhovnom komandom serdaru Janku Vukoticu koji se našao u beznadežnoj situaciji.

Austrougarske snage su stigle do Bojane 22. januara, i time je bio presjecen put povlacenja

crnogorskih snaga. Vukoticu je preostalo samo da se preda. On je uradio sve što je mogao da bi se

kapitulacija odvijala u savršenom redu.

Ovo su cinjenice. Iz ovoga proizlazi da srpske optužbe o izdaji Crne Gore nemaju osnova zato što

se sve ono što se odnosilo na kapitulaciju odigralo uz prethodnu saglasnost i znanje Srbije i predstavnika

velikih sila. Na Mijuškovicev zahtjev grof Salis, engleski poslanik i šef Diplomatskog kora,

izdao je u vezi s ovim jednu pismenu izjavu još dok se nalazio u Crnoj Gori koju je kasnije ponovo

potvrdio 1917. godine. Isto tako u korist Crne Gore je ucinio i ruski otpravnik poslova Obnorski.

Da je kralj Nikola bio izdajnik Diplomatski kor ga ne bi pratio u izgnanstvu i ne bi ostao na

njegovom dvoru tokom rata.I da dozvolimo da je kralj Nikola želio da izda srpsku stvar morao bi to

da ucini prije prolaska Srba, a ne nakon toga. U tom slucaju realno bi ucinio veliku uslugu Centralnim

silama, dok od izdaje koju mu je Srbija pripisala nijesu mogli imati nikakve koristi. Rumunija

je zakljucila pravi separatni mir i zato nije izazvala srdžbu saveznika. Crna Gora je, medjutim, samo

pokušala da zakljuci separatni mir uz prethodnu saglasnost Antante. Mir, zatim, nije ni bio zakljucen

pa ipak, Srbija je uspjela da postigne da Antanta prestane da se interesuje za sudbinu Crne Gore.

Izdaja je tu sigurno postajala ali izdajnik nije bio kralj Nikola, vec Petar Pešic. General Pešic vrši

danas funkciju komandanta Vrhovne komande srpske vojske. 1925. i 1926. godine on je izdao

dokumenta koja se odnose na aktivnost koju je obavljao u Crnoj Gori. Iz njih se vidi da je od samog

pocetka on imao na umu samo interese Srbije iskorišcavajuci Crnu Goru kada i gdje je mogao.

Objavljivanje ovih dokumenata izazvalo je oštru polemiku izmedju njega i crnogorskih i srpskih politicara

i vojnih lica. Polemika je imala loš ishod po Pešica. Petar Plamenac dokazao je ocigledno da je

Pešic neprestano varao kralja Nikolu u najkriticnijim danima i kako je svjesno demoralizovao crnogorsku

vojsku lažnim izvještajima i širenjem lažnih vijesti i kako je objavljivao razna dokumenta

falsifikujucih, u cilju da naknadno kompromituje kralja Nikolu, velicajuci vlastite zasluge. Polemišuci

sa Plamencom i sa drugim koji su ga optuživali (medju kojima je general i vojni pisac Srbin Živko

Pavlovic), Pešicu se omakla sljedeca recenica; "Potpuno drugacija bi bila situacija za citav narod,

da kralj Nikola nije poslao Franju Josifu onaj telegram, i da je na Solunskom frontu uz srpsku

Vrhovnu komandu bila i crnogorska Vrhovna komanda i da je nakon probijanja fronta na ulasku u

otadžbinu pored kralja Petra bio i kralj Nikola. Ova izjava je bila odlucujuca. Pešic priznaje da je

djelovao, što je i istina, da bi moralno uništio Crnu Goru. Ujedinjenje Srba moralo se ostvariti po

srpskoj formuli po svaku cijenu, Da je Pešic spasio crnogorsku vojsku ona bi brojcano bila jednaka

sa ostacima srpske vojske desetkovane u ratu: trebalo je dakle uciniti da neprijatelj zarobi crnogorsku

vojsku. Da su kralj i crnogorska vlada jednostavno napustili zemlju našli bi se u istoj situaciji u

kojoj su se nalazili srpski kralj i vlada. Trebalo ih je dakle osumnjiciti, kompromitujuci ih pregovorima

o primirju i separatnom miru. Za ostalo bi se poslije pobrinula srpska propaganda.

A ona je zaista navolski obavila svoj zadatak. Kralj Nikola je stalno pokušavao da zainteresuje Antantu

tokom mirovnih pregovora da istraži tok stvari koje su vezane za kapitulaciju Crne Gore. Bio

je spreman da se licno podvrgne istrazi Antante. Ali uzalud! Uticaj Srbije i njene zaštitnice Francuske

bio je u to vrijeme toliko veliki da je Mirovna konferencija preletjela preko crnogorskog pitanja

ne pozabavivši se njime ozbiljno. Ima mnogo nepravdi koje se mogu spocitati Mirovnoj konferenciji

medjutim, ona je, prije donošenja svojih odluka, saslušala pobijenene Centralne sile. Jedina država

koja je osunena, a da nije imala ni mogucnost da se brani, bila je saveznicka država: Crna Gora.

 

 

               IX

 

Austrougarske trupe okupirale su Crnu Goru. Neprijateljska okupacija dovodi cesto u iskušenje narod

na okupiranoj teritoriji; ali prave patnje Crne Gore ne pocinju tokom teških godina austrougarske

okupacije vec kasnije, kada su nakon pada Centralnih sila, svi ocekivali da stigne sloboda.

U ime saveznickih i udruženih snaga, srpske trupe, vecim dijelom neregularne i pod komandom

Francuske okupirale su Crnu Goru. Ove trupe su otpocele necuveni teror. Kasnije, cetvorica avanturista,

od kojih dvojca nijesu cak ni bili gradjani Crne Gore, raspisali su samovoljno izbore za takozvanu

"Veliku skupštinu", termin nepoznat u crnogorskom ustavu. Izbori su se sveli na obicna naimenovanja.

Medju clanovima "Velike skupštine", koja je sazvana 26. novembra 1918. godine u

zgradi duvanskog monopola u Podgorici, jedva da su se zatekla dva ili tri delegata koji su u prošlosti

imali nekakvu ulogu u politickom životu zemlje. Nakon poludnevne "diskusije" tokom koje su

zgradu strogo nadzirali srpski komiti, ova Skupština je izglasala jednoglasno jednu štampanu rezoluciju

koja joj je dostavljena i kojom je odluceno da se dinastija Petrovic - Njegoš detronizira i da se

Crna Gora ujedini sa Srbijom. Nakon obavljenog posla "Velika skupština" je raspuštena.

Odluke u Podgorici izazvale su prezir i nevjerovatno ogorcenje u cijeloj Crnoj Gori. Crnogorci, dovedeni

do ocajanja zbog okrutnosti koje su sprovodili Srbi "oslobodioci", pobunili su se na Božic

1919. pod vonstvom Jovana Plamenca, bivšeg crnogorskog ministra. Da bi izbjegao masakre,

Wilson (Vilson) se obratio kralju Nikoli koji je boravio u Neuilly (Neju), moleci ga da obuzda pobunu

svojom kraljevskom rijecju. 22. januara 1919. kralj Nikola je poslao u domovinu telegram koji

je sastavio Wilson. Jedan dio pobunjenika položio je oružje, a ostatak je napustio Crnu Goru zajedno

sa Plamencom.

Oslobodivši se tako najopasnijih patriota, Srbi su zaveli teror necuven i neprimjeran Evropljanima.

Nakon što se potcinio Beogradu, Plamenac opisuje ovako crnogorske dogadjaje u jednim novinama

glavnog grada: "1918. i 1919. godine Crna Gora je svedena na groblje. Zapaljeno je hiljade kuca i

pobijeno na hiljade Crnogoraca... Žene, djeca i nemocni starci bacani su živi u vatru; djeca koju su

bacali sa prozora padala su na bajonete koji su ih spremni cekali. Nesrecnicima koji su davali znake

života kidali su uši, jezik, nos... Žene su silovane; vezivali su im ispod suknje macke koje su, podivljale

zbog udaraca stapom, kidale tijela ovih nesrecnica. Formirale su se bande koje su kao Huni,

pustošile oblasti jednu za drugom, pljackajuci sirotinju cnogorsku, skrnaveci grobove predaka... vukuci

i prljajuci po blatu kao pravi divljaci kosti Svetog Vasilija Ostroškog i Svetog Petra Cetinjskog

samo zato što su bili crnogorski sveci".

Odbjegli crnogorski politicari objavili su tada jedan dokumentovani memorandum o srpskim zvjerstvima.

Engleska i italijanska štampa proširile su ove vijesti, ali naravno, tako da Mirovna konferencija

ne bude u obavezi da interveniše. Ondašnji ambasador Engleske kod Svete Stolice, grof Salis,

kanadski pukovnik Burnham i poslanik americke ambasade kod Kvirinala, Arnold, potvrdili su u

potpunosti vijesti koje je objavila crnogorska emigracija. Cetinjski mitropolit Mitrofan izjavio je

grofu Salisu da je priznao ujedinjenje sa Srbijom zato što su mu prijetili. Na samrti Mitropolit je to

priznao otvoreno i zatražio je Božji oproštaj zbog svoje izdaje. 11. marta 1920. godine lord Curzon

je obrazložio u engleskom parlamentu zašto nije imao namjeru da objavi izvještaj grofa Salisa: bojao

se da ce ako objavi izvještaj izložiti srpskoj osveti veliki broj Crnogoraca.

Ove vijesti su dopunjene kroz publikacije dva crnogorska federalisticka poslanika Beogradske

skupštine, Mihaila Ivanovica i doktora Sekule Drljevica. Srbi su oklevetali kralja u zemlji i inostranstvu.

Uništili su javni red koji je u vrijeme kralja Nikole, što se tice javne sigurnosti, bio na nivou

zapadnih zemalja. Od srpske okupacije svaka deseta crnogorska kuca je pretvorena u zatvor.

Hiljadu srpskih žandarma je tu kontrolisalo hiljade Crnogoraca, dok su na glavnim putevima maskirani

razbojnici ubijali i pljackali putnike. Nekada je crnogorska vlast uživala najvece poštovanje.

Crnogorski cinovnici su bili siromašni ali nepodmitljivi; srpski su medjutim bili veoma pohlepni.

Beograd nije potrošio ni dinara da potpomogne crnogorsku kulturu koja je pocela da cvjeta posljednjih

decenija. Kolekcije crnogorske dinastije su opljackane. Od kada su na Cetinju, Srbi nijesu podigli

nijednu školu, niti ijednu javnu zgradu, cak su pustili da propadaju i one koje su vec postojale.

Cetinjsko pozorište koje su nekada kralj i narod održavali po cijenu velikih žrtava danas je gomila

ruševina. Crnogorcima ništa nije dato od pomoci koje su ponudile razne strane misije. Da bi dobili

platu ili penziju bivši crnogorski cinovnici morali su da se potcine pansrpskoj propagandi. Sistematski

su uklanjani sa posla oficiri i crnogorski državni cinovnici koji su bili u službi. Tako Srbija želi

da uništi i ono malo ucenih ljudi ove male države. Narod trpi glad i pocinje da divlja. Kapetan Viting

izjavio je 1920. godine da se gore prilike nego što su u Crnoj Gori ne mogu sresti ni u jednom

dijelu Evrope. Danas je situacija identicna. I danas još važi ono što je onda otkrila engleska misija,

to jest, da nije iskljuceno da ce crnogorski narod potpuno propasti, ne zbog gerilskog rata u planinama,

koliko zbog gladi.

Ekonomska politika Beograda ima za cilj da potpuno uništi Crnu Goru. Nakon aneksije na Crnu

Goru, koja je imala minimalni javni dug, preneseni su veliki dugovi Srbije. Crnogorski "perper",

koji je bio potpuno pokriven, imao je istu vrijednost kao i zlato 1918. godine. Ali Beograd je naredio

njegovo povlacenje na osnovu odnosa jedan dinar za pet "per-pera". Kasnije ovaj nepravedni

odnos je izmijenjen, ali od 17 miliona perpera koji su bili u opticaju bilo je vec, da tako kažemo,

ukradeno narodu tri ili cetiri miliona. Ratne rekvizicije su nadoknanene na osnovu odnosa pet perpera

za jedan dinar. Tako je crnogorskom narodu uzeto 80% vrijednosti rekviriranih dobara. Mirovna

konferencija dala je Srbiji 5% reparacije a Crnoj Gori 2,75%. Zbog stalnih protesta crnogorske

vlade u inostranstvu velike sile su isplatile Beogradu reparacije koje su pripadale Crnoj Gori. Beograd

stavio na racun reparacija koje su pripadale Crnoj Gori 9 milijardi dinara, ali je samo nekoliko

hiljada dinara zaista stiglo u ovu malu državu. Srpske trupe, zadužene da uguše crnogorsku pobunu,

boravile su u privatnim kucama i za njihovu ishranu morao se pobrinuti narod. Srpski vojnici su vršili

rekviziciju bez ikakve nadoknade narodu. Na taj nacin Srbi su za pet godina potrošili dobra u

vrijednosti od pet milijardi dinara. U borbi protiv pobunjenika srpske trupe su zapalile pet hiljada

kuca. Tokom neprijateljske austrijiske okupacije uslovi u Crnoj Gori bili su neuporedivo bolji od

sadašnjih. Crnogorska mreža puteva koju je kralj Nikola održavao sa toliko ljubavi danas je

neupotrebljiva. Komunikacije u današnjoj Crnoj Gori su onakve kakve su mogle da budu u Makedoniji u

vrijeme Marka Kraljevica. Srpska narodna banka koja je odredila samo Beogradu kredite u vrijednosti

preko pola milijarde nije dala Crnoj Gori osim nekoliko miliona, tako da su crnogorski dužnici

prinudjeni da plate mjesnim zelenašima kamate i do 1000%. Imovina crnogorske dinastije je

konfiskovana, ali zemlja od toga nije imala nikakve koristi. Ova dobra su završila u džepovima nekolicine

uticajnih Srba. I dakle, potpuno je prirodno da je crnogorska emigracija u inostranstvu brojnija nego

ikad. Poslanik Drljevic želi da zna da Ii je Beograd baš odlucan da satre Crnu Goru i da prinudi

crnogorski narod na emigraciju, i u tom slucaju narod ce razmišljati da nane neko sklonište gdje ne

dosežu ruka i moc Beograda.

28. novembra 1920. godine održani su u Jugoslaviji izbori za Ustavotvornu skupštinu. Prema spiskovima

koji su sacinili Srbi, u Crnoj Gori je bilo 43.500 biraca. Medju njima, naravno, nijesu bili

politicari koji su napustili zemlju, osunenici i pobunjenici koji su se povulki u planine. Svi oni, oko

6-8 hiljada osoba, nijesu mogli da ostvare svoje biracko pravo. Glasalo je medjutim 5-6 hiljada biraca

iz Srbije koji su dovedeni upravo zbog toga. Beograd je koristio sva sredstva da prinudi birace da

glasaju, zato što je želio da ti izbori budu plebiscit u korist ujedinjenja. Uprkos svemu glasalo je

samo 28.500 biraca. Pošto Beograd nije odobrio kandidature sa separatistickim programom, 15.500

crnogorskih biraca glasali su za komuniste ili republikance, koji nijesu željeli srpsku monarhiju. Ostali

glasovi su podijeljeni izmedju kandidata Srpske radikalne stranke i Srpske demokratske partije,

dok je crnogorska partija koja je bila pristalica ujedinjenja sa Srbijom i na cijem je celu bio Andrija

Radovic dobila samo 1488 glasova.

Južnoslovenska Konstituanta, u kojoj skoro da nije bilo hrvatskih i slovenackih poslanika i - kao što

proizlazi iz gore navedenih podataka - u kojoj ni Crna Gora nije imala predstavnika, izglasala je

centralisticki ustav, takozvani Vidovdanski ustav koji je u novoj državi garantovao srpsku hegemoniju

i degradirao državu Crnu Goru, koja je imala hiljadugodisnju slavnu prošlost, na nivo srpske

provincije. Na izborima 1923. godine u Beogradsku skupštinu ušla su dva federalisticka poslanika a

na onim iz 1925. godine još tri. Ali situacija je ostala ista zato što su ovi poslanici mogli da se bore

koliko god hoce za svoj program: ali uvijek mora biti onako kako Beograd hoce. Crnogorski federalisti

priznaju Jugoslaviju Karadjordjevica, ali bi željeli da je pretvore u federalisticku državu. Jugoslavija

bi se sastojala od pet država (Srbija, Crna Gora, Hrvatska, Bosna i Slovenija), od kojih bi

svaka imala vlastitu vladu i parlament. Zajednicke poslove vodila bi zajednicka vlada, pod kontrolom

centralnog parlamenta sastavljenog od delegata pet parlamenata. U glavnim tackama ovaj program

se poklapa sa programom Hrvatske federalisticke partije Trumbica. Ali crnogorski federalisti

su se udružili u febraru 1927. godine - ocigledno iz taktickih razloga - ne sa Trumbicevim federalistima

vec sa Radicem koji je priznao centralisticki ustav.

Pa ipak, navedena politicka situacija dotice se samo površno crnogorskog života. Gerilsko ratovanje

- iako nema intenzitet koji je imalo 1918/19. - još uvijek traje. Upornost i istrajnost sa kojom

se pobunjenici suprotstavljaju i bore sa mnogo jacim snagama žandarmerije i srpske vojske su vrijedne

divljenja. Srpske agencije ili cute o tim dogadjajima ili ih opisuju kao komunisticke pobune ili kao

pljacke. Pomoc iz inostranstva je sve rjena ali okrutnost Srba tjera sve više Crnogorace da se sklone

u planine i da se povežu sa pobunjenicima. Posljednjih godina vodja pobunjenickog pokreta bio je

doktor Vukašin Markovic. Njega su Srbi hapsili nekoliko puta ali je uvijek uspio da pobjegne uz

pomoc crnogorskih patriota. 1926. godine on je ipak morao da se skloni u inostranstvo.

U septembru 1925. godine srpski kraljevski par proveo je nekoliko dana u Crnoj Gori prilikom prijenosa

kostiju vladike Petra II u kapelu na Lovcenu gdje su se cuvale do austrougarske okupacije.

Kralj je tada dao izvjesna obecanja. Jedan dio ljudi koji su napustili zemlju mogao je da se vrati u

domovinu i srpska presija je malo oslabila. Ali nije moglo doci do uspostavljenja pravog mira. Federalisti

su se uzdržali od ucestvovanja na svecanosti, a dio onih koji su ucestvovali, naknadno su

vratili odlikovanja koja su dobili tom prilikom. U posljednje vrijeme neke srpske novine su pisale u

interesu Crne Gore. Pobuna, iako ne više tako jaka, još uvijek bjesni i ozbiljno prijeti srpskoj vlasti.

Dokaz za to je jedna nedavno otkrivena naredba srpskog upravnika Kolašinskog okruga.

Još uvijek je rano tvrditi da je mir sa Crnom Gorom zakljucen i da je srpska dominacija vec obezbijenena

u kraljevstvu.

 

        X

 

 

 

Nakon pada Crne Gore, kralj Nikola se uputio prvo u Rim a zatim u Bordo i kada se francuska vlada

vratila u Pariz nastanio se u Neuilly. Kao i Srbija, i Crna Gora je održavala kontinuitet svog državnog

života. Nedostatak materijalnih sredstava odmah je poceo da izaziva teškoce. Kada je napustio

Crnu Goru, kralj Nikola je imao samo 150.000 dinara u zlatu. Pomoc od 400.000 franaka koje

su mu dodijelile Engleska i Francuska, uskoro je svedena na polovinu, a ukinuta 27. oktobra 1919.

godine. Ali uprkos tome se živjelo.

Mijuškovic je podnio ostavku odmah pošto je napustio Crnu Goru. Tada je u januaru 1916. godine

Andrija Radovic formirao novi kabinet. On je odmah primjetio da je Francuska žrtvovala Crnu Goru.

Jedna crnogorska brigada je uspjela potpuno da se povuce prije kapitulacije; bila je internirana

na Korzici, gdje su ih Francuzi tretirali kao zatvorenike. Radovic je tada predložio kralju Nikoli da

se potcini Srbiji. Nakon što je kralj odbio, Radovic je podnio ostavku i Milo Matanovic je formirao

novi kabinet u januaru 1917. godine.

Radovic je izdao svog kralja; podcinivši se Srbima, on je proklamovao neophodnost ujedinjenja sa

Srbijom. A pošto je Kongres Južnih Slovena u Pitzburgu u novembru 1916. godine zatražio detronizaciju

dinastije Petrovic - Njegoš, Radovic je formirao takozvani Crnogorski odbor koji je u proglasu

izdatom 27. marta 1917.  naznacio kao ciljeve svog programa ujedinjenje Crne Gore sa Srbijom"

i distanciranje od crnogorske dinastije. Radovic i njegove pristalice bili su veoma aktivni, uz

punu podršku dinastije Karadjordjevica, francuske štampe i zvanicnih krugova u Francuskoj. Kada su

Pašicev kabinet i Komitet Južnih Slovcna Trumbica objavili 20. jula 1917. godine takozvanu Krfsku

deklaraciju, kojom su kao južnoslovenski cilj evropskog rata naznacili ujedinjenje svih Južnih

Slovena pod vodjstvom Karadjordjevica, Radovic i njegove pristalice su priznali deklaraciju.

Matanovicev crnogorski kabinet je bio nemocan pred ovim pokretom. Konacno u junu 1917. godine

kralj Nikola je zadužio za formiranje novog kabineta Evgenija Popovica. Novi kabinet je odmah otpoceo

diplomatsku borbu u korist nezavisnosti i casti Crne Gore. Situacija vladara i njegove vlade

je bila veoma teška. Bili su gosti Francuske, ali je bilo ocigledno da Francuska radi protiv njih. Neumorna

Radoviceva aktivnost stvarala je svakodnevno nove neprijatelje Crnoj Gori. Kupljeni novcem

neprijatelja, mnogi Crnogorci koji su do sada bili vjerni kralju prešli su u neprijateljske redove.

Kralj i vlada su jedva preživljavali. Note koje je crnogorska vlada upucivala francuskoj vladi nijesu

nailazile na pravi odgovor. Izbjegavanje odgovora je obavljano u formi ljubaznih obecanja koja nikad

nijesu ispunjena.

Kada je konacno došlo do sloma Centralnih sila, francuska vlada je sprijecila kralja Nikolu i njegovu

vladu da se vrati u domovinu. S jedne strane Francuska je garantovala da ce trupe Antante osloboditi

zemlju u ime kralja Nikole, obecavajuci da ce suverenitet države biti poštovan, ali s druge

strane Francuska je sekvestrovala imovinu dinastije i vlade, prijeteci represalijama u slucaju da se

napusti teritorija Republike.

Nakon poznate odluke Velike skupštine u Podgorici, Srbija je ukinula poslanstvo koje je imala u

Neuilly kod kralja Nikole. Velike sile nijesu priznale ove odluke, ali nijesu ni uradile ništa da bi

sprijecile da ih Srbija de facto ostvari. Crna Gora je protestvovala protiv nelegitimnosti, obasipala je

notama velike sile, a za uzvrat je dobijala samo nesigurna obecanja. Pogodjena pobunom koja je izbila

u Crnoj Gori na Božic 1918. godine, 13. janura 1919. godine Mirovna konferencija je odlucila

da Crnu Goru na konferenciji predstavlja jedan delegat koji ce imati pravo ucesca u diskusiji samo u

slucaju razjašnjenja politicke situacije. 1 to je bilo nešto, iako nije zadovoljavalo dostojanstvo Crne

Gore koja je bila saveznicka država. Znamo da je sam Wilson intervenisao kod kralja Nikole u cilju

smirivanja pobune, ubjedjujuci ga da nece dozvoliti da pravo na samoopredjeljenje naroda bude

uskraceno Crnoj Gori.

Kada je Jovan Plamenac stigao u Neuilly, Evgenije Popovic, pozivajuci se na svoje poodmakle godine,

dao je ostavku. Plamenac je formirao novi kabinet u februaru 1919. godine. On je poceo sa

odbranom prava Crne Gore vješto i energicno, ali uzalud. Jugoslovensku monarhiju proglašenu 1.

decembra 1918. godine priznale su Sjedinjene Americke Države u januaru 1919. godine, a Engleska

i Francuska u junu iste godine. Ovaj akt nije još podrazumijevao negaciju crnogorske državnosti ali

je u izvjesnom smislu nanosio štetu njenoj buducnosti. Pažnja Mirovne konferencije bila je usmjerena

na velike probleme. Jadransko pitanje je smatrano i jednostavno tretirano kao sporno pitanje

izmedju Italije i Srbije. Engleska i Francuska su blagonaklono gledale kako se iza lena Italije rana

jadna nova sve jaca Jugoslavija. I da je Srbija prestala sa kampanjom kleveta, Crna Gora bi bila u

teškoj situaciji. Beograd je koristio i drugo oružje. Dao je jedan dio koncesija namjenjen Srbiji i Crnoj

Gori visokim francuskim funkcionerima obezbjedujuci tako politicku podršku uticajnih grupa u

Francuskoj.

Medju velikim silama koje su ucestvovale na Mirovnoj konferenciji, jedina koja je branila prava Crne

Gore bila je Italija. Ali dok je, s jedne strane, Italija morala da se brine o odbrani svojih posebnih

interesa, njene ondašnje vlade suocavale su se u samoj Italiji sa velikim teškocama, a u inostranstvu

su skoro potpuno bile bez autoriteta. U medjuvremenu postignut je sporazum u Rapalu (12. novembra

1920. godine) koji je odredio sranice izmedju Italije i Jugoslavije. Sporazum ne govori o Crnoj

Gori, o kojoj se, po onome što se zna, nije govorilo ni tokom pregovora; ali priznajuci Jugoslaviju i

cuteci o crnogorskom pitanju i Italija je napravila odlucan i ozbiljan korak koji je znacio napuštanje

crnogorske stvari. Onda je Srbija ponudila apanažu od 300 hiljada franaka godišnje kralju Nikoli

ako bi priznao aneksiju Crne Gore od strane Srbije. Kralj Nikola je s prezirom odbio tu ponudu.

28. novembra 1920. godine bili su izbori za Ustavotvornu skupštinu. Izbori su pružili Engleskoj i

Francuskoj povoljnu priliku za zakljucenje crnogorskog pitanja. Uvjeravanja koja je Mirovna konferencija

u vise navrata dala Crnoj Gori, to jest da ce Crnoj Gori biti ponunena prilika da odluci o

svojoj buducnosti, lord Harmsworth 10. novembra 1919. i lord Curzon 14. marta i 10. juna 1920.

godine su tumacili u smislu da je ta prilika pružena upravo na izborima za Južnoslovensku Ustavotvornu

skupštinu. Engleska je radi kontrole izbora poslala u Crnu Goru cetiri oficira koji su podnijeli

izvještaj da je vecina Crnogoraca napustila kralja. Tada je Engleska bez ikakvog naknadnog koraka

smatrala crnogorsko pitanje zakljucenim. Pošto je bivši ministar Engleske pri crnogorskom dvoru

predstavljao od 1916. svog suverena u Vatikanu, englesko poslanstvo u Crnoj Gori je bilo upražnjeno.

Francuska je notom od 20. decembra 1920. obavjestila crnogorsku vladu da, posto su se na

izborima za Ustavotvornu skupštinu izjasnili protiv nezavisnosti Crne Gore, francuska vlada je bila

prinudjena da prekine diplomatske odnose sa kraljem Nikolom i njegovom vladom.

Nakon ove note koja je lišila crnogorske diplomatske predstavnike svakog autoriteta u Francuskoj,

kralj Nikola i njegove pristalice napustili su Neuilly. Stari kralj, teško bolestan, nastanio se sa porodicom

na francuskoj rivijeri u Kap d'Antibu, gdje je umro 1, marta 1921. godine. Sahranjen je privremeno

u ruskoj crkvi u San Remu s nadom da ce njegove kosti jednog dana biti prenijete u otadžbinu.

2. marta proglašen je za kralja prestolonasljednik Danilo II. Danilo II, na dan sahrane, da bi

protestvovao protiv nedostojne sudbine Crne Gore, odrekao se - pošto nije imao djece - prijestola u

korist svog maloljetnog sinovca knjaza Mihaila, starijeg sina knjaza Mirka. Mihailo I, rodjen 1. septembra

1908. godine, danas je legitimni kralj Crne Gore. U ime maloljetnog kralja njegova suverena

prava vršila je baka regentkinja, kraljica udovica Milena do 16. marta 1923. kada je umrla u Kap d'

Antibu.

Kada se kralj Nikola preselio u Kap d' Antib njegova vlada je za sjedište izabrala Rim. Njen prvi

akt je bio da energicno protestuje protiv francuske note koja je objavila prekid diplomatskih odnosa.

Uz notu koja je nosila datum 10. januar 1921. godine, priložena je i kopija diplomatske korespondencije

koja je obavljana posljednjih godina izmedju Crne Gore i Francuske, kao i dokumenti kojima

je potvrnena crnogorska optužba da je Francuska od samog pocetka radila protiv interesa Crne

Gore, u cilju njenog uništenja. Vlada je zatim nastavila propagandu. Stav Italije je uvijek bio blagonaklon

prema Crnoj Gori. Ali nakon smrti kralja Nikole italijanski ministar koji je uživao njegovo

povjerenje nije bio prihvacen kod novog kralja, niti kraljice regentkinje, i tako su prekinuti diplomatski

odnosi izmedju Italije i Crne Gore. Medjutim tajni odnosi sa crnogorskom vladom su i dalje

održavani, a italijanske organizacije su se i dalje interesovale za sudbinu male države.

Smrt kralja Nikole u svakom pogledu je oznacila pocetak dekadencije crnogorske emigracije koja je

nalazila u postovanom kralju svoj prirodni oslonac. Pred njegovim velikim autoritetom klanjale su

se smjerao sve crnogorske politicke izbjeglice. Kralj je svojom mudrošcu umio da sacuva jedinstvo

medju tim tako razlicitim elementima i u najtežim situacijama. Nije postojao niko ko bi mogao dostojno

da zauzme njegovo mjesto i odmah su se osjetile posljedice u vonenju poslova. Nakon nesloge

koja je izbila u crnogorskom logoru Gaeta, logor je raspušten. Tada je Plamenac podnio ostavku.

Kraljica Milena je u julu 1921. godine imenovala novi kabinet kojim je predsjedavao general Milutin

Vucinic. Kabinet je funkcionisao do 30. avgusta 1922, kada je general Vucinic iznenada umro.

Nakon sto je Petar Šoc kratko bio predsjednik, zadatak da formira novi kabinet, kraljica je u septembru

1922. godine povjerila generalu Antu Gvozdenovicu. Ali Plamenac nije priznao novi kabinet

i, pozivajuci se na svoju ulogu posljednjeg predsjednika Savjeta kralja Nikole, konstituisao je

kontra kabinet. Nakon smrti kraljice Milene italijanska vlada je istjerala Plamenca iz Rima, a

Gvozdenovicev kabinet je prestao da funkcioniše. Plamenac se uputio u Njujork, gdje je pozvao, u

svojstvu predsjednika Crnogorskog savjeta Crnogorce koji žive u Americi da upisuju nacionalni zajam.

Na taj nacin, on se ubrzo kompromitovao u Sjedinjenim Americkim Državama. Ogorcen, zatražio je

pomilovanje vlade u Beogradu; nakon što ju je dobio nastanio se u Beogradu februara 1925. godine.

Od tada, njegov primjer su slijedile mnogi politicki emigranti.

Uprkos ovoj unutrašnjoj neslozi, vlade koje su se smjenjivale pod kraljicom Milenom, koristile su

svaku situaciju da stave na dnevni red pitanje svoje otadžbine. Pokušali su da prikljuce Crnu Goru

Društvu naroda i da proglase nelegalnim postupak Srbije. Ali uzalud. Pokušali su da se pojave i na

Konferenciji u Djenovi, postižuci da Cicerin istakne razloge njihovog odsustva. Ovaj korak je više

škodio nego što je imao korist za Crnu Goru jer je pružio Srbiji priliku da je neosnovano optuži za

boljševizam. Oni koji su poznavali stvarne uslove znali su odlicno koliko je neosnovana optužba za

boljševizam koju je Srbija podmetala Crnoj Gori, ali koliko je moglo biti uticajnih clanova Konferencije

koji su bili u toku crnogorske situacije?

Ratifikacija Rapalskog sporazuma nailazi na odredjene teškoce u italijanskom parlamentu. Neki poslanici

su izjavili da ce glasati za sporazum samo ako on ne ide na štetu sudbine Crne Gore. U privatnim

razgovorima grof Sforza je definisao Crnu Goru kao dobru kartu sa kojom se još nije zaigralo.

Predsjednik savjeta Bonomi i ministar spoljnih poslova Della Torretta, izjavili su 23. jula i 2. avgusta

1921. godine, odnosno 3. avgusta 1921. godine, da do tada nije raspravljano o crnogorskom pitanju

ni na jednom medjunarodnom forumu. Univerziteti iz Bolonje, Padove i Pize, dostavili su italijanskoj

vladi jedan memorandum u korist Crne Gore. U decembru 1921, poštovana Crkva je konstituisala

Komitet za crnogorsku propagandu. U radu Komiteta ucestvovali su mnogobrojni clanovi

italijanskog parlamenta. Italijanski Komitet je stupio u vezu sa engleskim politicarima, ne precutkujuci

ništa da bi oživjeli crnogorsko pitanje. U okviru ovog Komiteta izniklo je Udruženje za Crnu

Goru koje su narocito podržavali fašisti medju cijim clanovima je bio i sam Musolini, a i mnogo

osoba koje su kasnije ušle u njegovo ministarstvo. U vrijeme Konferencije u Djenovi, ondašnji rektor

djenovskog univerziteta Fedoci, cuveni profesor pokazao je, sa stanovišta medjunarodnog prava,

da Crna Gora nije izgubila svoj državni suverenitet. Ali Konferencija u Djenovi nije razmatrala Fedocijev

memorandum. Uzaludni su bili i napori Italije kada je, dok se utvrdjivala linija razgranicenja

izmedju Albanije i Jugoslavije, pretendovala da granicne medje nose na teritoriji stare Crne Gore oznaku

"M" a na ostalom dijelu Jugoslavije skracenice "SHS". Umiješala se Francuska i Konferencija

ambasadora je odbila prijedlog Italije.

Nakon smrti kraljice Milene i raspuštanja crnogorske vlade smanjeno je interesovanje Italije za

crnogorsko pitanje. I to narocito kada je, prilikom dolaska Pašica i Nincica u Italiju, izgledalo da je

potpisivanje sporazuma izmedju Italije i Jugoslavije od 29. januara 1924. godine razriješilo potpuno

nesporazume koji su još postojali izmedju Rima i Beograda. Jugoslovenski ministar spoljnih poslova,

Nincic nastojao je da pridobije italijansku vladu za srpsku politiku, ustupcima na štetu Hrvata i

Slovenaca. Italijanska vlada je prestala da podržava crnogorsku emigraciju, cak je preduzela i mjere

protiv nje. Veliki broj crnogorskih izbjeglica se konacno nastanio u Italiji prekinuvši potpuno politicke

aktivnosti.

Centar crnogorskog pokreta u inostranstvu danas (1927. god.) je u Detroitu u Sjevernoj Americi.

Crnogorce koji žive u Sjedinjenim Državama organizuje bivši crnogorski ministar Milo Vujovic,

koji upravlja i ekspoziturom u Parizu. Crnogorski komiteti djeluju u raznim gradovima Sjedinjenih Država,

 u Engleskoj, Irskoj, Španiji i Belgiji. Veoma živu aktivnost obavlja i Italijanski komitet za nezavisnost

Crne Gore cije je sjedište u Bolonji i ciji je predsjednik univerzitetski profesor Antonio Baldaci.

Nakon smrti kralja Nikole i kraljice Milene iskrsli su nesporazumi i u samoj kraljevskoj porodici.

Ovim nesporazumima se objašnjava ovlašcenje dato vladi u Beogradu u jednom od dodataka bilansu

za 1927/29. godinu, u vezi sa restitucijom dijela imovine crnogorske kraljevske porodice i nadoknade

koja joj pripada. Ali to, medjutim, nije jednostavno zato što, kao što proistice iz istinitih izvora

pisca ovih stramca, mladi kralj Crne Gore nije uopste spreman da se odrekne svojh prava tako da

je vjerovatno da dvor u Beogradu nece postici svoj cilj pomenutim ponudama.

 

             XI

 

Države nastaju snagom i voljom njihovih naroda, a ne po medjunarodnom pravu. Ovim uopšte ne

namjeravamo da smanjimo važnost medjunarodnog prava; jednostavno imamo namjeru da istaknemo

da je njegova važnost više moralnog karaktera. Tako je i u slucaju Crne Gore.

Nije potrebno da isticem kako je crnogorska politicka emigracija imala za osnovu suverenitet i nezavisnost

Crne Gore koja je smatrana za državu. Ovo stanovište dijele i mnogi cuveni italijanski

pravnici. Mnogo važnija je cinjenica da Crnogorska federalisticka partija, partija koja je formalno

priznala Jugoslaviju, ima u stvari isto mišljenje o ulozi medjunarodnog prava u Crnoj Gori kao i crnogorska

politicka emigracija.

Poslanik u Beogradskoj skupštini, Sekula Drljevic, koji je upravo jedan od vodja Federalisticke partije,

pocinje ovim rijecima jedan svoj umni clanak: Rimskim paktom koji je zakljucen izmedju Italije

i naše Države, željelo se iskljuciti crnogorsko pitanje iz programa medjunarodne politike. Istina je da

ni Amerika, ni Engleska, ni Francuska nijesu potpuno priznale ujedinjenje Crne Gore sa Jugoslavijom,

cak imamo njihovo obecanje da ce se naknadno pozabaviti crnogorskim pitanjem, - ali u politickoj

praksi ove teorijiske rezerve nemaju vrijednosti od trenutka kadaje Italija sklopila sporazum

sa Beogradom. U igri Italije Crna Gora je bila veoma jaka karta, i stoga, sve do Rimskog Pakta Italija

je u medjunarodnoj politici pokretala crnogorsko pitanje. I cim je Italia odbila, iako privremeno,

da prakticno podstice crnogorsko pitanje ono je nestalo sa horizonta medjunarodne politike. I stoga

je moguce da Italija i druge velike sile budu smatrale jednog dana da može biti korisno da ponovo

pokrenu crnogorsko pitanje. Trenutno je Pašic uspio da izbjegne svaku opasnost i da navede Musolinija

da ukine bilo kakvu pomoc crnogorskoj emigraciji.

Veoma je teško pogrešno shvatiti ove izjave Drljevica. Ocigledno je da on ne smatra razriješenim

crnogorsko pitanje sa gledišta medjunarodnog prava, vec je kao politicar, ubijenen da se, nakon

Rimskog Pakta, tesko nadati da ce to pitanje ponovo doci na dnevni red, i stoga izbjegava da insistira

na njegovoj vezi sa medjunarodnim pravom. Smatra da je aneksija Crne Gore od strane Srbije

svršena stvar i izbjegavajuci da nagana mogucnosti daleke buducnosti, nastoji da utvrdi uslove jedne

realne crnogorske politike na osnovu cinjenicne situacije.

Rezultati Svjetskog rata su puni primjera kako su narodi koji su vjekovima bili bez suverenosti, ponovo

uspjeli da je dobiju. Bilo je naroda u kojima je uvijek živjela državna svijest. Snaga im je ponudila

nacin i priliku da ostvare svoje snove. Ali nacin i prilike u drugim slucajevima u kojima se

državna svijest u medjuvremenu uspavala u odnosnim državama su bili uzaludni - a i to ilustruju rezultati

Svjetskog rata. Odlucujuci faktor da bi jedan narod mogao da ima ili da nema svoj državni

život zavisi da Ii u njemu postoji, i u kojoj mjeri, državna svijest. Ako ova svijest živi u narodu ona

ce svoju državnost ponovo osvojiti prvom prilikom, evolucijom ili revolucijom; ali ako je ta svijest

mrtva, uzaludan ce biti svaki pokušaj.

U slucaju Crne Gore to pitanje je veoma komplikovano. Od kada je na trodj stupila dinastija Petrovic

- Njegoš, Crna Gora je smatrana srpskom državom; Cak je kralj Nikola tražio ujedinjenje svoje

zemlje sa Srbijom. To što ujedinjenje nije obavljeno pod vlašcu dinastije Petrovic - Njegoš, je dinasticko

pitanje koje ne može biti odlucujuce za veci dio naroda. To što su kralj Nikola i Crna Gora

željeli da ne budu samo objekat ujedinjenja, vec i njegov subjekat, je jedna okolnost koja može opravdati

reviziju ujedinjenja a ne njegovo ukidanje. Pitanje je da li se crnogorski narod osjeca samo i

iskljucivo Srbima, ili, da li pored svoje srpske svijesti cuva i svoju crnogorsku državnu svijest; da li

je težnja kralja Nikole za ujedinjenjem sa Srbijom imala duboke korijene u duši naroda, i pod

 pretpostavkom da ih je imala, da nijesu možda dogadjaji posljednih godina uslovili da sazre sud o

crnogorskoj naciji?

Na ova pitanja bi samo crnogorski plebiscit mogao da da pun i tacan odgovor. Kralj Nikola i njegova

vlada su u više navrata tražili plebiscit i bili spremni da priznaju njegove odluke, bilo kakve da

su; suprotno tome Srbija nikad nije odobrila plebiscit. Ove okolnosti nas upucuju da mislimo da bi

Crnogorci glasali za obnavljanje crnogorske države. Rezultati crnogorskih izbora za Južnoslovensku

Ustavotvornu skupštinu mogu da se interpretiraju kao plebiscit u korist nezavisnosti Crne Gore,

dozvoljavajuci i da pitanje nije postavljeno jasno biracima - krivicom Srba. Moglo bi se odgovoriti

da je odonda prošlo mnogo godina i da ondašnji rezultati ne mogu da se smatraju važecim i za sadašnje

vrijeme. Osim toga, može se dodati da su na sljedecim izborima dobili vecinu crnogorskih

mandata dvije partije koje su najvjernije Beogradu: Radikalna i Demokratska partija. Ali ne treba

zaboraviti teror pod kojim su se odvijali ovi izbori.

I cujmo sada i jedan glas vezan za ovaj problem koji ne dolazi od emigracije vec od Federalisticke

partije. Jedan poslanik ove partije, bivši crnogorski ministar Mihailo Ivanovic, držao je, nakon Rimskog

Pakta 9. februara 1924. godine na Beogradskoj skupštini jedan dugi govor o crnogorskim prilikama.

Dajemo iz ovog govora jedan dio koji se odnosi na srpsko ujedinjenje: "Antagonizam izmedju

Srba i Crnogoraca je sad vec toliko dubok da može da unisti duhovno jedinstvo koje je postajalo

prije ujedinjenja... Srpski nacin upravljanja je izazvao takvu mržnju izmedju ove dvije zemlje koja

ce prelaziti sa generacije na generaciju i onemogucavati stapanje dva duha koji se danas suštinski

razlikuju... Aktuelna situacija crnogorskog naroda je bez presedana u svjetskoj istoriji... Cak ni istorija

varvara ne može da nam da primjer koji se može uporediti sa ovim... Mi, Crnogorci smo politicka

nacija; stvorili smo vlastitim snagama našu državu, cuvajuci je i u najtežim vremenima istorije

našeg naroda. Ne težimo da budemo srpska ili bilo cija oblast. Crna Gora je uvijek bila srpska i srpska

treba da ostane... ali, ako nije moguca ravnopravnost, Crna Gora ce znati da živi veoma dobro i

bez ujedinjenja, zahvaljujuci njenom posebno povoljnom strategijiskom položaju, moru, njenim prirodnim

bogatstvima, hidro potencijalima, rudnicima i šumama. Ako je ovo ideal za koji smo se vijekovima

borili, moramo priznati da nijesmo znali što radimo".

Ako uzmemo u obzir mjesto gdje je govor održan i da je onaj koji je to rekao izložen osveti Beograda,

moramo biti uvjereni da je onaj ko se usudio da to izgovori, kada je Rimski Pakt ugasio i posljednje

nade crnogorskim separatistima, morao sahraniti zauvijek u svom srcu ideal o srpskom ujedinjenju

iako, imajuci u vidu okolnosti, nije mogao to da potpuno jasno potvrdi.

U drugom dijelu svog govora Drljevic pokazuje kako je Beograd pokušao da okrene jednu protiv

druge pojedine oblasti i kako ih je poslije "mirio" krvlju i nasiljem".

"Ali Šta ce se desiti" - pita se Drljevic - "kada izbije ozbiljan sukob, a Beograd apeluje na jedinstvo,

na vjernost i na žrtve pojedinih izmirenih oblasti? " Drljevic ne daje odgovor na ovo pitanje, ali odgovor

je jasan.

Crna Gora je znala da sacuva svoju nacionalnu i državnu individualnost više od hiljadu godina. Postala

je srpska kroz vjekove ali ovaj njen karakter je odvaja po stotinama crta od srpskog karaktera

Srbije. Istorijski razvoj, geografski položaj, ukrštanje tipova i druge okolnosti utisnule su crnogorskom

narodu poseban pecat. Privlacni san o srpskom ili južnoslovenskom ujedinjenju zbunio je velikog

crnogorskog kralja koji je, svojom izuzetnom i snažnom licnošcu, povukao za sobom dvije

posljednje generacije crnogorskog intelektualnog sloja. Ne treba tome da se cudimo. Kralj Nikola

nije bio jedini koji je težio ovom varljivom svijetlu jugoslovenskog ujedinjenja. Njegovo celo osim

kraljevskom krunom bilo je krunisano i oreolom pjesnika. I mašta je nadvladala hladno rasudjivanje

politickog uma. Vec star, morao je da upozna najgorce razocarenje. A srpsko jedinstvo je bilo gorko

razocarenje i za njegov narod. Danas je Jugoslavija veliki zatvor u kome nekoliko miliona Srba drži

pod okrutnom stegom mnogo miliona ljudi drugih nacionalnosti. Ali sigurno ce doci cas polaganja

racuna, i mala Crna Gora, nakon što prevlada velike teškoce, vaskrsnuce u novi život.

 

Dr.  Jožef Bajza

 ©  2005 - 2018 www.montenegro-canada.com  All rights reserved