Svjetski rat je izazvao slom starih i mocnih imperija, povecao ili smanjio teritorije drugih država,

stvorio nove politicke jedinice, dok je jednu državu potpuno izbrisao. Ovu žrtvu rata ne treba tražiti

medju pobijedjenim silama Centralne Evrope, vec medju saveznickim i združenim silama, koje su

izašle kao pobjednice iz rata. Izbrisana država koju pominjemo je Crna Gora. I sigurno bi bila dovoljna

samo ova okolnost pa da crnogorsko pitanje postane interesantno, ne uzimajuci u obzir nacin na

koji je Srbija mislila da može da tretira tu državu; nacin koji je sigumo najokrutnija satira prava na

samoopredjeljenje naroda i koji karakteriše dah koji je inspirisao one koji su, nakon sloma centralnih

sila, dali sebi za pravo da odlucuju o sudbini miliona i miliona ljudi, kao da samo oni vladaju

svijetom. "I zaista okrutnija sudbina nije mogla zadesiti malu Crnu Goru ni da je, umjesto što se borila

uz nas, okrenula oružje protiv nas" - izjavio je 11. marta 1920. godine lord Gledston u engleskom

Parlamentu.

Pobjednicke i pobijenene sile bore se vec devet godina protiv bezbrojnih nedaca koje su više posljedica

Pariskih mirovnih pregovora nego samog rata. Stoga se ne cudimo sto je javno mjenje tako

olako prelazilo preko tragicne sudbine male Crne Gore. Dok se svi bave vlastitim problemima, neopisiva

nesreca nekoliko stotina hiljada ljudi, njihova potlacenost mnoge ne interesuje, iako to predstavlja

agoniju jednog naroda koji je ponosan na svoju slavnu hiljadugodišnju prošlost. Nemirna savjest

pokušava da obmane sebe samu; vlade, koje su odgovorne za površno rješenje crnogorskog pitanja,

željele bi da i same povjeruju da je Crna Gora pronašla svoje prirodno rješenje u ujedinjenju

Južnih Slovena. Jedino što još treba riješiti u vezi sa crnogorskim pitanjem jeste sudbina crnogorske

kraljevske porodice i sudbina emigracije, a to je, po njihovom mišljenju, humanitarno a nikako politicko

pitanje. Medjutim, žarište crnogorskog pitanja nije ugašeno tako da iz njegovog još vruceg pepela,

može jednog dana buknuti plamen koji ce poremetiti mir na Balkanu a možda i u Evropi.

       I

I

Šta uopšte podrazumijevamo pod crnogorskim pitanjem? Podrazumijevamo problem: ako postoji ili

je postojala crnogorska nacija, ako postoji ili je postojala crnogorska država sa odgovarajucom državnom

idejom, ako je njena nacionalna i državna svijest bila, i danas je, opravdana - onda zato, na

osnovu svega toga, postoji razlog da Crna Gora vaskrsne u novi nacionalni i državni život.

Živimo u vremedju izraženog nacionalizma. Javno mnjenje je u fazi da priznaje kao opravdane samo

nacionalne države. Ono smatra jezik jedinim kriterjumom nacije, tako da, na osnovu ovoga, mnogi

vjeruju da mogu lako da riješe crnogorsko pitanje: Crnogorci govore srpski, stoga je njihovo ujedinjenje

sa Srbijom potpuno prirodno.

Ali, kad bi smo malo pobliže osmotrili države i nacije u svijetu, odmah bismo zapazili da ni najnacionalnije

države nigdje nemaju u okviru vlastitih politickih granica ljude koji svi govore isti jezik, i

vidjeli bismo da i najnacionalnije države svuda imaju medju gradjanima ljude koji govore drugaciji

jezik od onog koji koristi vecina.

Kad bi jezik bio jedini odlucujuci faktor za formiranje država i nacija onda bi teško bilo razumjeti

postojanje Švajcarske a isto tako bi bilo nelogicno smatrati Belgijancem gradjanina Brisela koji govori

samo francuski, razumjeti zašto su Danska i Norveška dvije razlicite države iako se u njima

govori isti jezik, ili zašto je Irska posebna država iako skoro svaki Irac govori engleski, zašto Južna

Amerika u kojoj se govori španski nije samo jedna država, zašto Kananani koji govore francuski i

oni koji govore engleski žive u jednoj državi i, obrnuto, zašto Englezi iz Sjedinjenih Americkih Dr

žava i Englezi iz Velike Britanije ne pripadaju jednoj državi i, na kraju, zašto bi Englezi uvrijedjeno

protestvovali kad bi se proglasili Englezima crnci Sjedinjenih Americkih Država koji svi govore

engleski?

Sigurno da je jezik važan faktor, i cesto cak medju odlucujucim za formiranje nacija i država, ali nije

i jedini. Za osnivanje nacionalnih i državnih jedinica postoje faktori koji su isto tako važni i odlucujuci

kao i sam jezik, a to su geografski, ekonomsko-politicki, antropološki i etnografski, istorijskopoliticki

i kulturni i, na kraju, tu je nacionalna i državna svijest koja je baš rezultanta gore navedenih

faktora. To znaci da, i kad bi Srbi i Crnogorci govorili isti jezik, to još uvijek ne bi znacilo da su

oni isti narod.

Hrvati i Srbi govore esencijalno isti jezik, pa ipak oni nikad nijesu cinili istu naciju. Njihovom lingvistickom

jedinstvu suprostavlja se okolnost da su u tim zemljama od dva dijalekta srpsko - hrvatskog

govora postala dva književna jezika: medju Hrvatima takozvani "ijekavski" dijalekat, a medju

Srbima takozvana "ekavština". Osim toga nešto sasvim drugo je duh koji je prožeo ove dvije književnosti,

i to je vezano za karakter i za razlicitu kulturu ova dva naroda, a koji je našao izraz i u razlicitom

razvoju ova dva književna jezika. Spolja gledano, tu su dva pisma, latinica i cirilica, koja

podvlace cinjenicu da Hrvati nastavljaju latinsku, a Srbi vizantijsku kulturu. U Crnoj Gori kao i u

susjednoj Hercegovini i Dalmaciji govori se ijekavština, to jest hrvatski književni jezik. A što se jezika

tice, Crna Gora zauzima posebno mjesto medju Južnim Slovenima. Petovjekovna borba koju su

Crnogorci vodili sa Turcima izolovala ih je od svijeta i sabila u vrletne i nepristupacne klance. I zato

su ostali izolovani i lingvisticki. Njihov se jezik razvijao nezavisno i dobio je originalno obilježje.

Cak i u jeziku se manifestuje državna i nacionalna nezavisnost Crne Gore.

Ova nezavisnost se ogleda i u književnosti. Crnogorska književnost pripada srpskoj književnosti ali,

u okviru iste, zauzima posebno mjesto, buduci da ima i zaseban karakter. Pavle Popovic, profesor

istorije srpske književnosti na Beogradskom univerzitetu, opisuje u svom prirucniku istorije književnosti

crnogorsku narodnu poeziju na sljedeci nacin: "U crnogorskim pjesmama ima više istorije

nego poezije ... ove pjesme su kratke i jednostavne. Nedostaju im poetski opisi, duge price. Uzalud

cemo u njima tražiti vile i gavrane. One pjevaju o stvarnim dogadjajima kao sto je crnogorska borba

sa Turcima. Slave samo licnosti koje su zaista postojale i, pjevajuci o skromnim i ne mnogo važnim

licnostima, tacno opisuju mjesto borbi u kojima su te licnosti postale heroji i to dosljedno prenose.

Žena i ljubav ne igraju nikakvu ulogu u crnogorskim narodnim pjesmama. Isto tako im nedostaju

mašta i humor. Opisi u tim pjesmama su puni odmjerenog realizma. Izlaganje cinjenica je jednostavno

i snažno, isti takav je i jezik koji nije puka retorika... Opisuju se obicno male bitke...". Tako,

najugledniji medju istoricarima srpske književnosti istice da se crnogorska narodna poezija bitno razlikuje

od srpske.

Crnogorska književnost se pojavljuje tek oko sredine XVIII vijeka a najveca djela nastaju u XIX vijeku.

Prvi pisci se regrutuju u kuci Petrovic - Njegoš ili na dvoru. To je moglo potvrditi sumnje da

je ova mlada književnost služila interesima kraljevske kuce. Ali sumnji nema mjesta jer, bez obzira

na cinjenicu da crnogorski pisci najradije pišu - što je i normalno - o crnogorskim temama, ta poezija

se organski i svjesno približava srpskoj "ucenoj" poeziji više nego crnogorska narodna poezija

srpskoj narodnoji poeziji.

Osnivacem crnogorske književnosti smatra se vladika Vasilije Petrovic Njegoš (1709-1766). On je

izdao u Moskvi 1754. godine jedan memorandum o Crnoj Gori koji se, iako je pun pretjerivanja i

grešaka, smatra djelom od kljucne važnosti. Vladika u ovom svom memorandumu kaže, krivotvoreci,

da njegova otadžbina vodi porijeklo od Srba koji su se nakon bitke na Kosovom polju povukli u

planine. Ovaj lažni aksiom nalazimo i danas u djelima pisaca koji se bave Crnom Gorom. I tako se

desilo da se zanemari najstarija istorija Crne Gore koja je zaboravljena i da ujedinjenje sa Srbima

ostane glavni cilj politike porodice Petrovic -Njegoš.

Veliku ulogu u stvaranju ucene crnogorske poezije imao je srpski pisac Sima Milutinovic (1791-

1847), porijeklom iz Sarajeva. Od 1827. do 1832. godine, on je boravio na Cetinju, kao ucitelj vladike

Petra II Petrovica - Njegoša. Medju njegovim djelima isticu se dva koja su važna za Crnu Goru:

jedno istorijsko, o Vasiliji Petrovicu - Njegošu i jedna dramska poema koja nas upoznaje sa nekim

dogadjajima crnogorske istorije od Kosovske bitke do dolaska na prijesto dinastije Petrovic -Njegoš.

Poslije Milutinovica, ali mnogo uspješnije, pojavljuje se vladika Petar II Petrovic - Njegoš (1813-

1851), koji se smatra najvecim pjesnikom srpske književnosti. Njegova prva djela pokazuju tijesnu

vezu sa crnogorskom narodnom poezijom koju je revnosno i s ljubavlju prikupljao. Zatim je napisao

epopeju od deset pjevanja (Slobodijada) o borbama Crnogoraca protiv Turaka i jedno visoko filozofsko

djelo o nastanku ljudske duše (Luca mikrokozma), i, na kraju, napisao je dvije istorijiske

drame sa temom iz istorije Crne Gore (Gorski vijenac; Lažni car Šcepan Mali). Gorski vijenac, koji

se smatra njegovim remek-djelom, govori o istorijiskom dogadjaju istrage "poturica" koji se odigrao

u Crnoj Gori na Božic 1707. godine, to jest kada je vladika Danilo I Petrovic - Njegoš naredio da se

pobiju Crnogorci, takozvani "poturice", koji su prešli u muslimansku vjeru.

Vladika Petar II nastoji da to objasni i da smanji odgovornost svog pretka u vezi sa tim tragicnim

dogadjajem. Stoga on od masakra ovih nesrecnika pravi nacionalni dogadjaj od velike važnosti koji

je poslužio za spasenje ugrožene slobode Crnogoraca i za pocetak nacionalne obnove. Drama nas

upoznaje sa mocnom slikom nacionalnog života Crne Gore kroz koju autor velica slobodu i moralnost.

Sigurno je da je ovo najznacajnije djelo srpske književnosti.

Osim Petra II, crnogorska dinastija je dala književnosti još dva važna pjesnika. Jedan je bio knjaz

Mirko (1820-1867), narodni pjesnik veoma cijenjen u to doba; drugi je njegov sin, Nikola I, crnogorski

kralj (1841-1921), veoma plodan pisac. Od njega nam je ostalo nekoliko opisnih pjesama sa

crnogorskim likovima (Hajdana) i nekoliko drama (Knjaz Arvanit, Kralj Vukašin, Balkanska carica);

ali on se narocito istice kao lirski pjesnik. Posebno su lijepe pjesme u kojima opisuje porodicni

život u svojoj zemlji. Veoma su uspješne i njegove patriotske pjesme, a medju njima i himna Crne

Gore (Onam' Onamo...). Iako je intimno vezana za psihu Crne Gore, poezija kralja Nikole je, bez

sumnje, pansrpskog karaktera i to je ono što jasno poništava optužbu da je kralj bio iz dinastickih.

razloga protiv srpskog ideala.

   II

Veoma znacajan preokret u istoriji Crne Gore predstavlja 1696. godina. Za mitropolita je izabran

Danilo Petrovic - Njegoš, potomak jedne hercegovacke porodice porijeklom iz Hrvatske. Tako nastaje

jedna nova dinastija, pošto Danilo titulu vladike prenosi na svoju porodicu. Pošto vladike grcko-

istocne vjere nijesu mogli da se žene, njihov nasljednik se birao medju rodjacima samog vladike i

nakon izbora on je morao da se zamonaši i postane vladika. Ovaj nacin nasljedjivanja predstavljao je

veoma dobru praksu, zato što su vladaoci birali svoje nasljednike medju najboljim mladicima u porodici.

Dvadesetogodišnji Danilo izabran je za vladiku baš u vrijeme oslobonenja Ugarske od turske vladavine

i pokušaja peckog patrijarha Arsenija III Carnojevica da se skloni u Ugarsku. Ovaj bijeg patrijarha

usmjerio je vladiku Danila da se okrene spoljnoj politici. On se zavladicio u Ugarskoj i ocekivao

je od Hasburgovaca oslobonenje svoje zemlje od Turaka. Tražio je i prijateljstvo velike pomorske

sile na Jadranu, Republike Venecije, sa kojom je uspostavio veoma dobre odnose 1717. godine,

kada ga je Republika proglasila vladikom svojih podanika pravoslavne vjere. Nakon ove odluke

Venecije, zavisile su od Crne Gore, po pitanju religije, široke oblasti Albanije i Boke Kotorske. Godine

1715. Danilo se uputio u Rusiju, gdje je bio veoma srdacno docekan, ali se iz nje vratio bez

ikakvog pozitivnog rezultata. Uradio je mnogo i za svoj narod u otadžbini. On je pothranjivao ubjedjenje

da je procvat Crne Gore moguc samo ako se u njoj postigne jedinstvo vjere. Zato je naBožic

1707. godine naredio da se istraže poturice, to jest Crnogorci koje su porekli svoju vjeru da bi prešli

u islam. Tako je oslobodio zemlju od unutrašnjeg neprijatelja.

Njegovi nasljednici (Sava 1735-1750, Vasilije 1750-1766, ponovo Sava 1766-1769, avanturista

Šcepan Mali 1769-1774, Sava po treci put 1774-1782) su u osnovi nastavili Danilovu spoljnu politiku.

I oni su tražili prijateljstvo od Austrije, a narocito od Rusije. Stalne borbe sa turskim snagama

koje su slabile, više nego što su imale efikasne i konkretne rezultate, služile su da ucvrste vjeru naroda,

i da zadobiju divljenje Evrope. Godina 1766. oznacava nezaboravan datum u istoriji Crne Gore:

Turci su te godine ukinuli Pecku patrijaršiju i zbog toga je pravoslavna Crnogorska crkva dobila

autokefalnost.

Poslije Savine smrti na crnogorski prijesto stupio je Petar I (1782-1830)," koji je slavljen kao svetac

svog naroda. Petar I se zavladicio u Karlovcima, ali zatim udaljio od austrijiske da bi se prepustio

ruskoj politici. Ova politika bila je izvor mnogih iluzija i zaista, u svom testamentu Petar proklinje

svakoga ko bi okrenuo lena ruskoj politici. Godine 1813. uz pomoc Engleza, on je istjerao Francuze

iz Boke Kotorske i ujedinio je sa Crnom Gorom. Ali nije prošlo mnogo vremena a katolici iz Boke

su se pobunili. On je napustio Boku i Austrija je 1814. zauzela Kotor. I od tog vremena Boka Kotorska

je uvijek bila jabuka razdora izmedju Austrije i Crne Gore. I baš je Crna Gora podsticala svaki

antiaustrijiski pokret u vezi sa pitanjem Kotora. Petar je pokušao da napravi unutrašnju organizaciju

zemlje, ali skoro svi njegovi planovi u vezi sa tim su propali zbog otpora na koji je nailazio u

plemenima koja su bila u stalnoj medjusobnoj zavadi.

Njegov nasljednik Petar II (1830-1851) bio je primoran da prevazine mnoge teškoce prije stupanja

na tron. Nijesu se sve vladike razumjele u vojna pitanja i vještinu ratovanja. Stoga je 1718. uvedena

titula "guvernadur" po venecijanskom modelu. Kada je titula guvernadura postala nasljedna u porodici

Radonjic, ta ista porodica je obavljala i dobar dio civilne uprave. Nakon smrti Petra I, guvernadur

Vuko Radonjic je imao aspiracije prema prijestolu. Petar II je uklonio Vuka 1833. godine, ukinuo

namjesništvo i protjerao protivnicku porodicu. Pošto je tako osigurao prijesto, Petar II se zavladicio

u Rusiji. Ratovao je bez predaha sa Turcima; ali s malo uspjeha. Pokušavao je da uspostavi

dobre veze i sa Austrijom. Mnogo je uradio na razvoju kulture svog naroda. Osnovao je prve škole,

otvorio jednu štampariju, izgradio puteve i udario temelje crnogorskom ustavu. Kao covjek bio je

veoma nesrecan. Nije osjecao nikakvu naklonost prema sveštenickom zvanju, ali nije želio da prekine

tradiciju svoje zemlje. Mnogo je putovao, narocito posljednjih godina života, kada se iz

zdravstvenih razloga uputio u Italiju. Ali sve je bilo uzalud; umro je od tuberkuloze u cvijetu mladosti.

Možda je njegov primjer uticao na njegovog nasljednika Danila (1851-1860) da dozvoli da ga glavari

crnogorskih plemena izaberu za svjetovnog vladara. Nakon toga Crna Gora je prestala da postoji

kao teokratska država. Po odvajanju svjetovne od duhovne vlasti ponovo je ustanovljena Mitropolija.

I Danilo je bio stalno u ratu protiv Turaka. Uz pomoc Austrije on je malo proširio teritoriju

Crne Gore, ali nije uspio da ta velika sila prizna državnu nezavisnost njegove zemlje. Godine 1860.

ubio ga je jedan turski placenik. Pošto je imao samo kcerku, testamentom je odredio da ga naslijedi

jedan od njegovih rodjaka.

            VII

Taj njegov nasljednik bio je Nikola, crnogorski kralj, sin knjaza Mirka (1820-1867), starijeg brata

knjaza Danila i Anastasije (Stane) Martinovic (1824-1895). Kralj Nikola je ronen 25. septembra

1841. godine. Studirao je u Francuskoj kada ga je iznenadna striceva smrt dovela na prijesto u dvadesetoj

godini. Odmah se oženio Milenom Vukotic (1847-1923), kojoj je tada bilo tek trinaest godina

i sa kojom je imao dvanaestoro djece. Od njih je dvoje umrlo u djetinjstvu.

Prvih godina vladavine mladi knjaz odmjerio je tri puta oružje sa Turcima (1862, 1875, 1878), boreci

se sa promjenljivom srecom, ali uvijek osvajajuci nove teritorije. Osvojio je Nikšic, Podgoricu i

Bar, sa kojima je udvostrucio teritoriju države. Konacno je Berlinskim kongresom priznata nezavisnost

ove male zemlje. Godine 1880. Konstantinopoljski patrijarh priznao je autokefalnost Crnogorske

crkve. Godine 1883. Sultan je sa velikim pocastima docekao u glavnom gradu kralja Nikolu koji

je 1886. zakljucio konkordat sa Vatikanom na osnovu koga je ponovo ustanovljena katolicka

arhiepiskopija u Baru. Pokroviteljstvo kojim je otpocela karijera covjeka koji je bio najveci crnogorski

vladar nije moglo biti bolje. Njegov prvi zadatak je bio da podigne kulturni nivo svog naroda. Broj

osnovnih škola kojih je 1864. godine bilo samo 12 popeo se 1896. godine na 43, a 1912. godine na 130

sa 196 nastavnika i 10.368 ucenika. Godine 1896. postojala je na Cetinju gimnazija, viša ženska Škola,

mješovita škola i bogoslovija." Knjaz Nikolaje 1866. godine prvi put sazvao Crnogorsku skupštinu, 1879.

osnovao je prvo ministarstvo, a 1905. dao je zemlji parlament zapadnog tipa. Nikola je 1871. osnovao

prve crnogorske novine, Glas Crnogorca a 1881. godine otvorio je prvi kolski put u zemlji Kotor -

Cetinje. Težak posao je predstavljala borba protiv separatizma plemena, ali i tu je imao uspjeha. Nikola

je zaista obnovio crnogorsku naciju.

Nikola je bio i najmudriji diplomata svoje zemlje. Kad je u pitanju diplomatska aktivnost koju je

obavljao, citalac nesvjesno pomisli na brakove kraljevih kcerki. I zaista, sva njegova djeca su zakljucila

brakove koji su i politicki bili korisni. Princeza Zorka se udala za kneza Petra Karadjordjevica,

koji je kasnije postao kralj Srbije; Milica se udala za velikog ruskog kneza Petra Nikolajevica; Anastasija

za velikog kneza i ruskog generala Nikolaja Nikolajevica; knjaz Danilo se oženio princezom

Jutom Meklemburg; princeza Jelena se udala za Viktora Emanuela III, kralja Italije; princeza Ana

za princa Franca Josifa Batemberga; knjaz Mirko, drugi sin kralja Nikole, oženio je Nataliju

 Kostantinovic, kcerku jednog srpskog pukovnika. Princeze Ksenja i Vjera i princ Petar nijesu sklapali

brakove. Bliski rodjacki odnosi sa dvorovima Italije i Rusije obezbjenivali su Crnoj Gori u evropskoj

politici veoma visok položaj koji nije bio u skladu sa njenim znacajem. Nažalost, politika sklapanja

brakova ne daje uvijek dobre rezultate. I zaista, najopasniji neprijatelj Crne Gore postao je

srpski kralj Petar, muž Nikoline kcerke. Nakon dolaska na prijesto Karadjordjevica, ruska politika nije

više bila zainteresovana za Crnu Goru. Za vrijeme Svjetskog rata Antanta nije imala povjerenja u

njenu politiku zbog žene princa nasljednika Danila, koja je bila Njemica.

Kralj Nikola je bio veoma vješt u iskorišcavanju ove porodicne politike za hrabre politicke ciljeve

koje je želio da postigne. Prema potrebi bio je eksponent, cas balkanske politike okrenute prema

Rusiji, cas prema Italiji. Izjašnjavao se kao jedini iskreni prijatelj cara Aleksandra III a znao je da

bude u prijateljskim odnosima sa Francom Josifom i sa Engleskom. Ali cilj koji je želio da postigne

bio je sljedeci: oživljavanje imperije Njemanjica ali pod vlašcu Crne Gore. Neizvjesnost i unutrašnji

nemiri koji karakterišu kraljevstvo posljednjih Obrenovica ucvrstili su kod Nikole ubjedjenje da je

Crna Gora Pijemont Velike srpske imperije. Crnogorska dinastija bila je neuporedivo uglednija,

popularnija i sposobnija od porodica Obrenovic i Karadjordjevic, koji su još unazad samo nekoliko

generacija bili obicni seljani. Nikola je po umu i kulturi bio mnogo iznad bilo kojeg srpskog vladara,

njegovog savremenika. Njegovi politicki ciljevi, mnogo jasnije nego njegovo djelovanje kao vladara,

bili su ocigledni u njegovim književnim i pjesnickim djelima. Njegove pjesme uvijek crpu inspiraciju

iz istorijske prošlosti Crne Gore, ali sa pansrpskom tendencijom. Tako je, na primjer, crnogorska

himna, koju je on napisao, puna pansrpskih težnji.

Kad je na srpski prijesto stupio Petar Karadjordjevic (1903) odmah se jasno opredijelio za pansrpski

politicki program. Od tada pa nadalje Rusija je smatrala Srbiju mnogo cvršcom bazom od Crne Gore

za ostvarivanje svojih antiturskih i antiaustrijiskih planova. I kralj Nikola je morao da uvidi kako

sve više ostaje po strani. Ali Srbija se nije zadovoljavala tako malim pomacima jer je uvijek vidjela

u Crnoj Gori opasnog protivnika. Stoga je otpocela kampanju kako bi ugrozila malo kraljevstvo i

njegovog kralja. Ni deseti dio cudnih prica koje su vješto širene protiv cetinjskog dvora nije bio istinit,

ali su one bile dovoljne za ismijavanje Crne Gore. Ove price izmislio je i proširio Beograd. Ali

Beograd se nije libio da pristupi i drugim sredstvima. Nevjerni podanici kralja Nikole nailazili su na

bratski docek u glavnom gradu Srbije. Crnogorska omladina koja je studirala na Beogradskom

univerzitetu sistematski je zavonena i podstrekavana da radi protiv svog vladara i pokušavali su da je

ubijede na sve nacine da je suverenost Crne Gore cisti anahronizam. Srpski agenti su tajno dolazili

u Crnu Goru šireci laži i insinuacije protiv cetinjskog dvora. Godine 1907. pokušan je atentat na

knjaza.

Stari kralj je sa gorcinom podnosio ovakvo djelovanje Srbije koja je stalno rasla, ali je bio nemocan

da se tome suprotstavi. Mogao je da reaguje napuštanjem ruske politike i negiranjem pansrpskog

programa, ali da je tako uradio dao bi povoda da su sumnje i laži iz Beograda istinite i došao bi u

sukob sa vlastitim starim programom. Kada se povodom pedesetogodišnjice postojanja države proglasio

za kralja (28. avgusta 1910) on je namjeravao da podigne važnost svoje porodice, racunajuci

na senzibilitet svog naroda prema proslavama i formalnostima, ali nije uspio da sprijeci gašenje iluzija

o Crnoj Gori.

Crna Gora kralja Nikole zablistala je posljednji put sjajnom i slavodobitnom svjetlošcu u balkanskim

ratovima. Ali ne zahvaljujuci dugom i krvavom opsijedanju Skadra, pod cijim zidinama je izginula

trecina crnogorske vojske, ne zahavljujuci teatralnom preuzimanju grada i njegovom proglašenju

za glavni grad, vec zbog cvrste odluke kojom se sedmicama odupirao volji citave Evrope. Na

kraju, kralj je morao da popusti sa teškom ranom u srcu jer je bio oslabljen stavom Srbije, koja ga je

jednostavno ostavila na cjedilu. Mir u Bukurešlu, istina, udvostrucio je teritoriju države, cineci je

relativno veoma bogatom. Pa ipak, kralj Nikola nije mogao da zaboravi gubitak Skadra i kada je izbio

Svjetski rat, prvo sto je uradio je bila okupacija tog toliko željenog grada, po drugi put.

              VIII

Po odlukama Bukureškog mira, Srbija se granicila sa Crnom Gorom i to je ucinilo aktuelnim pitanje

ujedinjenja ove dvije države. Ujedinjenje se smatralo neophodnim kako u srpskim tako i u crnogorskim

vladajucim krugovima. Ali mišljenja po pitanju ostvarivanja ujedinjenja su se razlikovala. Srbija

je jednostavno željela da anektira Crnu Goru; dok je ova, sa druge strane pretendovala da precizira

sa Srbijom nacin i uslove ravnopravnog ujedinjenja ove dvije zemlje.

Kralj Nikola se vec jednom dogovorio prije mnogo godina sa srpskim knezom Mihailom Obrenovicem

oko ujedinjenja ove dvije zemlje. Ali pošto je upravo te godine knez Mihailo postao žrtva atentata

(1868), dogovor nije mogao da se realizuje. Nakon balkanskog rata, kralj Nikola i njegova vlada

otpoceli su pregovore, ali Pašic, dok je vodio taktiku odlaganja nije prestajao da optužuje Crnu

Goru kod ruskog dvora da nije iskrena cak ni u ovom slucaju. Izgleda da je Pašic tako uspio da pridobije

cara da podrži srpske težnje.

Atentat u Sarajevu pogodio je kralja Nikolu kao grom iz vedra neba. Crna Gora nije smatrala ubistvo

sredstvom za postizanje politickih ciljeva. Kralj Nikola je odmah shvatio da ce taj rat biti borba

Srba protiv Austrije. On je bio veoma uznemiren zbog sudbine svoje zemlje i dinastije zato što, da

je krenuo sa Austrijom bio bi izdajnik srpske ideje, a kad bi se prikljucio Srbiji ili bi sa njom propao

ili bi, ako Srbija pobijedi, opet propao zbog svog protivnika. Austrija, koristeci posredovanje Italije,

ili direktno preko pukovnika Hupke, vojnog atašea Austrougarske na Cetinju koji je uživao kraljevo

povjerenje, preduzela je korake na Cetinju da bi osigurala neutralnost Crne Gore nudeci u zamjenu

tako željeni Skadar. Nikola je bio veoma nesiguran, ocekivao je cudo. Ali kada mu je urucen prvi

telegram u kome Srbija traži stav koji ce Crna Gora zauzeti u slucaju rata, kralj Nikola je - još prije

nego što je Srbija odbila uslove Monarhije i prije nego što se Rusija izjasnila za Srbiju - izjavio, bez

oklijevanja, da ujedinjuje sudbinu svoje zemlje sa sudbinom Srbije.

Crnogorska skupština je odlucila jednoglasno na sjednici od prvog avgusta 1914. da zatraži od gospodara

da objavi rat Austriji. Kralj je naredio opštu mobilizaciju, ali je još odlagao objavu rata nadajuci

se do posljednjeg momenta da se može izbjeci katastrofa. On je 6. avgusta izjavio, pomiren

sa sudbinom, pukovniku Hupki koji je došao kod njega da se pozdravi: ispunjava se sudbina koja je

bila jaca od volje ljudi. Kralj Nikola je krenuo u rat na strani Srbije zato što je mislio da se interesi

Srbije poklapaju sa interesima Crne Gore, iako je osunivao atentat u Sarajevu, mada ga niko nije

mogao natjerati da interveniše i iako ga je s pravom brinula sudbina njegove zemlje i u slucaju pobjede.

Crna Gora je s oduševljenjem ušla u rat, ali sa nedovoljno pripremljenom vojskom. Oprema crnogorske

vojske - koja je prije bila milicija nego vojska - bila je nedovoljna i nakon ratnog rušenja pristigle

su i teškoce oko snabdijevanja vojske hranom. Velike saveznicke snage održale su veoma malo

od obecanja koja su dale Crnoj Gori pri izbijanju rata. Pomoc koju su one mogle da pruže bila je

usmjerena prema Srbiji. Srbija je opet bila raspoložena da pomogne Crnoj Gori, ali pod uslovom da

Crna Gora stavi svoju vojsku pod srpsku vrhovnu komandu. Tako se i desilo, medjutim Srbi su nastavili

svoju nebrigu o Crnoj Gori i osim toga angažovali su na drugim mjestima dvije trecine crnogorske

vojske. Ali Srbi su radili i druge stvari. Sistematski su podstrekavali crnogorske vojnike protiv

svog kralja sa ciljem da ih navedu da proklamuju ujedinjenje Crne Gore sa Srbijom. U inostranstvu

Srbi su optuživali kralja Nikolu za tajne manevre sa Austrijom. U ove svrhe koristili su pregovore

koji su voneni u ljeto 1915. godine izmedju crnogorskog knjaza Petra i pukovnika Hupke dok

su ti pregovori - kao što je tacno utvrdjeno kasnije - voneni zbog bombardovanja austrougarskih

aeroplana.

Pošto je obezbijedio intervenciju velikih sila Pašic je pomoc Crne Gore smatrao neznatnom,

jer se bojao da bi Srbija morala da dijeli sa Crnom Gorom teritorije koje bi, u slucaju pobjede,

dobili od Austrije. S toga je Pašic imao cilj da, po svaku cjenu kompromituje malog saveznika.

Bilo bi mnogo teže suprostaviti se ovom postupku Srbije, a da se ne kompromituju opšti interesi rata.

Crna Gora i njen kralj podnosili su sve ovo ne reagujuci. Cak, kada je nastupila katastrofa Srbije,

Crna Gora je bila ta koja je uz velike napore i žrtve omogucila povlacenje kralja, vlade i ostatka

srpske vojske. Da je Crna Gora posustala, Makenzenov strateški plan bi bio potpuno ostvaren i Pašic

bi bio zarobljen sa ostalima. Nakon što je završeno povlacenje vojske, srpski prestolonasljednik

Aleksandar kao i sam Pašic su se uputili na Cetinje da zahvale kralju Nikoli.

Uoci vojnog sloma crnogorske vojske 3. januara 1916. ministar crnogorski u Beogradu, Lazar

Mijuškovic, oformio je novu vladu. Skupština je izglasala puno povjerenje vladi i jednoglasno odlucila

da nastavi rat. Diplomatskom koru koji je stigao da mu ukaže poštovanje, Mijuškovic je izjavio da

nece uraditi ništa, a da prethodno ne konsultuje diplomatske predstavnike Antante. Prije nego što je

pao Lovcen, kralj, vlada i diplomatski kor su se povukli u Podgoricu. 11. januara pala je prijestonica

Cetinje i jedan dio austrougarskih snaga napredovao je prema ušcu Bojane da bi Crnogorcima

onemogucio  povlacenje. Veliki dio crnogorske vojske koja je još uvijek brojala oko pedeset hiljada ljudi

baš se povlacio iz Srbije i Bosne i Hercegovine i stigao je do sjeverozapadnih granica Crne Gore.

Na Pešicev prijedlog vlada je 11. januara ubijedila kralja da zatraži primirje. Cilj je bio da se dobije

na vremenu da bi se povukla crnogorska vojska. Diplomatski kor ne samo da nije bio obaviješten o

ovim planovima crnogorske vlade, vec je i utvrdio uslove pod kojima je Crna Gora mogla da zakljuci

primirje. Uslovi su bili sljedeci: 1) neprijateljske trupe morale su da se zaustave na liniji do koje

su zaista stigle, ostatak zemlje nije bio okupiran; 2) slobodan prolaz za srpsku vojsku u povlacenju;

3) neutralnost Crne Gore do kraja rata.

Austrijiski odgovor je stigao 12. januara: crnogorske trupe trebalo je da odmah polože oružje, i da

izruce srpske vojnike koji su se još nalazili na teritoriji Crne Gore; sve dok ne ispune ove uslove,

austrougarske trupe ce nastaviti da napreduju. U jednom službenom izvještaju napisanom 13. januara

Pesic je izjavio da je situacija nepodnošljiva i savjetovao je da se odmah zatraži separatni mir.

Vlada je prihvatila Pešicev savjet, ali ga kralj nije prihvatio. Uslijedila je ostavka kabineta, ali ni nju

kralj nije prihvatio. Održan je Krunski savjet kome su prisustvovali i diplomatski predstavnici Antante.

Ruski otpravnik poslova i ministar Srbije izjasnili su se za separatni mir dok su ministri Engleske,

Francuske i Italije, koji danima nijesu mogli da uspostave vezu sa svojim ministarstvima

inostranih poslova, odbili da uzmu ucešca u jednoj odluci koja se ticala iskljucivo sudbine Crne Gore.

Krunski savjet je odlucio da traži separatni mir. Telegram u vezi sa tim upucen Franju Josefu

napisan je uz saglasnost diplomatskih predstavnika velikih sila.

Telegram je poslat. Ali Bec je insistirao na prethodno postavljenim uslovima. Poceli su pregovori

oko primirija. Kralj, vlada i diplomatski kor, da bi izbjegli zarobljavanje, povukli su se u Skadar.

Diplomatski kor napustio je Crnu Goru 18. januara, kralj sa svojom svitom, 19. januara. Mijuškovic

i diplomatski kor su se ukrcali za Brindisi 19. januara a za njima kralj narednog dana. U Crnoj Gori

ostali su knjaz Mirko i ministri, izuzev predsjednika vlade, koji su nastavili da pregovaraju o kapitulaciji

sa komandom austrougarskih snaga. Poslije sporazuma, crnogorska vojska je vec bila raspuštena,

a uslove kapitulacije koje su mu poslali diplomatskim putem kralj i vlada su odbili.

O sudbini crnogorske vojske odlucio je Petar Pešic. On je 16. januara ostavio na cjedilu vojsku, ne

vodeci uopšte racuna o povlacenju trupa koje su se nalazile u sjeverozapadnom dijelu zemlje. On je

povjerio upravljanje Vrhovnom komandom serdaru Janku Vukoticu koji se našao u beznadežnoj situaciji.

Austrougarske snage su stigle do Bojane 22. januara, i time je bio presjecen put povlacenja

crnogorskih snaga. Vukoticu je preostalo samo da se preda. On je uradio sve što je mogao da bi se

kapitulacija odvijala u savršenom redu.

Ovo su cinjenice. Iz ovoga proizlazi da srpske optužbe o izdaji Crne Gore nemaju osnova zato što

se sve ono što se odnosilo na kapitulaciju odigralo uz prethodnu saglasnost i znanje Srbije i predstavnika

velikih sila. Na Mijuškovicev zahtjev grof Salis, engleski poslanik i šef Diplomatskog kora,

izdao je u vezi s ovim jednu pismenu izjavu još dok se nalazio u Crnoj Gori koju je kasnije ponovo

potvrdio 1917. godine. Isto tako u korist Crne Gore je ucinio i ruski otpravnik poslova Obnorski.

Da je kralj Nikola bio izdajnik Diplomatski kor ga ne bi pratio u izgnanstvu i ne bi ostao na

njegovom dvoru tokom rata.I da dozvolimo da je kralj Nikola želio da izda srpsku stvar morao bi to

da ucini prije prolaska Srba, a ne nakon toga. U tom slucaju realno bi ucinio veliku uslugu Centralnim

silama, dok od izdaje koju mu je Srbija pripisala nijesu mogli imati nikakve koristi. Rumunija

je zakljucila pravi separatni mir i zato nije izazvala srdžbu saveznika. Crna Gora je, medjutim, samo

pokušala da zakljuci separatni mir uz prethodnu saglasnost Antante. Mir, zatim, nije ni bio zakljucen

pa ipak, Srbija je uspjela da postigne da Antanta prestane da se interesuje za sudbinu Crne Gore.

Izdaja je tu sigurno postajala ali izdajnik nije bio kralj Nikola, vec Petar Pešic. General Pešic vrši

danas funkciju komandanta Vrhovne komande srpske vojske. 1925. i 1926. godine on je izdao

dokumenta koja se odnose na aktivnost koju je obavljao u Crnoj Gori. Iz njih se vidi da je od samog

pocetka on imao na umu samo interese Srbije iskorišcavajuci Crnu Goru kada i gdje je mogao.

Objavljivanje ovih dokumenata izazvalo je oštru polemiku izmedju njega i crnogorskih i srpskih politicara

i vojnih lica. Polemika je imala loš ishod po Pešica. Petar Plamenac dokazao je ocigledno da je

Pešic neprestano varao kralja Nikolu u najkriticnijim danima i kako je svjesno demoralizovao crnogorsku

vojsku lažnim izvještajima i širenjem lažnih vijesti i kako je objavljivao razna dokumenta

falsifikujucih, u cilju da naknadno kompromituje kralja Nikolu, velicajuci vlastite zasluge. Polemišuci

sa Plamencom i sa drugim koji su ga optuživali (medju kojima je general i vojni pisac Srbin Živko

Pavlovic), Pešicu se omakla sljedeca recenica; "Potpuno drugacija bi bila situacija za citav narod,

da kralj Nikola nije poslao Franju Josifu onaj telegram, i da je na Solunskom frontu uz srpsku

Vrhovnu komandu bila i crnogorska Vrhovna komanda i da je nakon probijanja fronta na ulasku u

otadžbinu pored kralja Petra bio i kralj Nikola. Ova izjava je bila odlucujuca. Pešic priznaje da je

djelovao, što je i istina, da bi moralno uništio Crnu Goru. Ujedinjenje Srba moralo se ostvariti po

srpskoj formuli po svaku cijenu, Da je Pešic spasio crnogorsku vojsku ona bi brojcano bila jednaka

sa ostacima srpske vojske desetkovane u ratu: trebalo je dakle uciniti da neprijatelj zarobi crnogorsku

vojsku. Da su kralj i crnogorska vlada jednostavno napustili zemlju našli bi se u istoj situaciji u

kojoj su se nalazili srpski kralj i vlada. Trebalo ih je dakle osumnjiciti, kompromitujuci ih pregovorima

o primirju i separatnom miru. Za ostalo bi se poslije pobrinula srpska propaganda.

A ona je zaista navolski obavila svoj zadatak. Kralj Nikola je stalno pokušavao da zainteresuje Antantu

tokom mirovnih pregovora da istraži tok stvari koje su vezane za kapitulaciju Crne Gore. Bio

je spreman da se licno podvrgne istrazi Antante. Ali uzalud! Uticaj Srbije i njene zaštitnice Francuske

bio je u to vrijeme toliko veliki da je Mirovna konferencija preletjela preko crnogorskog pitanja

ne pozabavivši se njime ozbiljno. Ima mnogo nepravdi koje se mogu spocitati Mirovnoj konferenciji

medjutim, ona je, prije donošenja svojih odluka, saslušala pobijenene Centralne sile. Jedina država

koja je osunena, a da nije imala ni mogucnost da se brani, bila je saveznicka država: Crna Gora.

               IX

Austrougarske trupe okupirale su Crnu Goru. Neprijateljska okupacija dovodi cesto u iskušenje narod

na okupiranoj teritoriji; ali prave patnje Crne Gore ne pocinju tokom teških godina austrougarske

okupacije vec kasnije, kada su nakon pada Centralnih sila, svi ocekivali da stigne sloboda.

U ime saveznickih i udruženih snaga, srpske trupe, vecim dijelom neregularne i pod komandom

Francuske okupirale su Crnu Goru. Ove trupe su otpocele necuveni teror. Kasnije, cetvorica avanturista,

od kojih dvojca nijesu cak ni bili gradjani Crne Gore, raspisali su samovoljno izbore za takozvanu

"Veliku skupštinu", termin nepoznat u crnogorskom ustavu. Izbori su se sveli na obicna naimenovanja.

Medju clanovima "Velike skupštine", koja je sazvana 26. novembra 1918. godine u

zgradi duvanskog monopola u Podgorici, jedva da su se zatekla dva ili tri delegata koji su u prošlosti

imali nekakvu ulogu u politickom životu zemlje. Nakon poludnevne "diskusije" tokom koje su

zgradu strogo nadzirali srpski komiti, ova Skupština je izglasala jednoglasno jednu štampanu rezoluciju

koja joj je dostavljena i kojom je odluceno da se dinastija Petrovic - Njegoš detronizira i da se

Crna Gora ujedini sa Srbijom. Nakon obavljenog posla "Velika skupština" je raspuštena.

Odluke u Podgorici izazvale su prezir i nevjerovatno ogorcenje u cijeloj Crnoj Gori. Crnogorci, dovedeni

do ocajanja zbog okrutnosti koje su sprovodili Srbi "oslobodioci", pobunili su se na Božic

1919. pod vonstvom Jovana Plamenca, bivšeg crnogorskog ministra. Da bi izbjegao masakre,

Wilson (Vilson) se obratio kralju Nikoli koji je boravio u Neuilly (Neju), moleci ga da obuzda pobunu

svojom kraljevskom rijecju. 22. januara 1919. kralj Nikola je poslao u domovinu telegram koji

je sastavio Wilson. Jedan dio pobunjenika položio je oružje, a ostatak je napustio Crnu Goru zajedno

sa Plamencom.

Oslobodivši se tako najopasnijih patriota, Srbi su zaveli teror necuven i neprimjeran Evropljanima.

Nakon što se potcinio Beogradu, Plamenac opisuje ovako crnogorske dogadjaje u jednim novinama

glavnog grada: "1918. i 1919. godine Crna Gora je svedena na groblje. Zapaljeno je hiljade kuca i

pobijeno na hiljade Crnogoraca... Žene, djeca i nemocni starci bacani su živi u vatru; djeca koju su

bacali sa prozora padala su na bajonete koji su ih spremni cekali. Nesrecnicima koji su davali znake

života kidali su uši, jezik, nos... Žene su silovane; vezivali su im ispod suknje macke koje su, podivljale

zbog udaraca stapom, kidale tijela ovih nesrecnica. Formirale su se bande koje su kao Huni,

pustošile oblasti jednu za drugom, pljackajuci sirotinju cnogorsku, skrnaveci grobove predaka... vukuci

i prljajuci po blatu kao pravi divljaci kosti Svetog Vasilija Ostroškog i Svetog Petra Cetinjskog

samo zato što su bili crnogorski sveci".

Odbjegli crnogorski politicari objavili su tada jedan dokumentovani memorandum o srpskim zvjerstvima.

Engleska i italijanska štampa proširile su ove vijesti, ali naravno, tako da Mirovna konferencija

ne bude u obavezi da interveniše. Ondašnji ambasador Engleske kod Svete Stolice, grof Salis,

kanadski pukovnik Burnham i poslanik americke ambasade kod Kvirinala, Arnold, potvrdili su u

potpunosti vijesti koje je objavila crnogorska emigracija. Cetinjski mitropolit Mitrofan izjavio je

grofu Salisu da je priznao ujedinjenje sa Srbijom zato što su mu prijetili. Na samrti Mitropolit je to

priznao otvoreno i zatražio je Božji oproštaj zbog svoje izdaje. 11. marta 1920. godine lord Curzon

je obrazložio u engleskom parlamentu zašto nije imao namjeru da objavi izvještaj grofa Salisa: bojao

se da ce ako objavi izvještaj izložiti srpskoj osveti veliki broj Crnogoraca.

Ove vijesti su dopunjene kroz publikacije dva crnogorska federalisticka poslanika Beogradske

skupštine, Mihaila Ivanovica i doktora Sekule Drljevica. Srbi su oklevetali kralja u zemlji i inostranstvu.

Uništili su javni red koji je u vrijeme kralja Nikole, što se tice javne sigurnosti, bio na nivou

zapadnih zemalja. Od srpske okupacije svaka deseta crnogorska kuca je pretvorena u zatvor.

Hiljadu srpskih žandarma je tu kontrolisalo hiljade Crnogoraca, dok su na glavnim putevima maskirani

razbojnici ubijali i pljackali putnike. Nekada je crnogorska vlast uživala najvece poštovanje.

Crnogorski cinovnici su bili siromašni ali nepodmitljivi; srpski su medjutim bili veoma pohlepni.

Beograd nije potrošio ni dinara da potpomogne crnogorsku kulturu koja je pocela da cvjeta posljednjih

decenija. Kolekcije crnogorske dinastije su opljackane. Od kada su na Cetinju, Srbi nijesu podigli

nijednu školu, niti ijednu javnu zgradu, cak su pustili da propadaju i one koje su vec postojale.

Cetinjsko pozorište koje su nekada kralj i narod održavali po cijenu velikih žrtava danas je gomila

ruševina. Crnogorcima ništa nije dato od pomoci koje su ponudile razne strane misije. Da bi dobili

platu ili penziju bivši crnogorski cinovnici morali su da se potcine pansrpskoj propagandi. Sistematski

su uklanjani sa posla oficiri i crnogorski državni cinovnici koji su bili u službi. Tako Srbija želi

da uništi i ono malo ucenih ljudi ove male države. Narod trpi glad i pocinje da divlja. Kapetan Viting

izjavio je 1920. godine da se gore prilike nego što su u Crnoj Gori ne mogu sresti ni u jednom

dijelu Evrope. Danas je situacija identicna. I danas još važi ono što je onda otkrila engleska misija,

to jest, da nije iskljuceno da ce crnogorski narod potpuno propasti, ne zbog gerilskog rata u planinama,

koliko zbog gladi.

Ekonomska politika Beograda ima za cilj da potpuno uništi Crnu Goru. Nakon aneksije na Crnu

Goru, koja je imala minimalni javni dug, preneseni su veliki dugovi Srbije. Crnogorski "perper",

koji je bio potpuno pokriven, imao je istu vrijednost kao i zlato 1918. godine. Ali Beograd je naredio

njegovo povlacenje na osnovu odnosa jedan dinar za pet "per-pera". Kasnije ovaj nepravedni

odnos je izmijenjen, ali od 17 miliona perpera koji su bili u opticaju bilo je vec, da tako kažemo,

ukradeno narodu tri ili cetiri miliona. Ratne rekvizicije su nadoknanene na osnovu odnosa pet perpera

za jedan dinar. Tako je crnogorskom narodu uzeto 80% vrijednosti rekviriranih dobara. Mirovna

konferencija dala je Srbiji 5% reparacije a Crnoj Gori 2,75%. Zbog stalnih protesta crnogorske

vlade u inostranstvu velike sile su isplatile Beogradu reparacije koje su pripadale Crnoj Gori. Beograd

stavio na racun reparacija koje su pripadale Crnoj Gori 9 milijardi dinara, ali je samo nekoliko

hiljada dinara zaista stiglo u ovu malu državu. Srpske trupe, zadužene da uguše crnogorsku pobunu,

boravile su u privatnim kucama i za njihovu ishranu morao se pobrinuti narod. Srpski vojnici su vršili

rekviziciju bez ikakve nadoknade narodu. Na taj nacin Srbi su za pet godina potrošili dobra u

vrijednosti od pet milijardi dinara. U borbi protiv pobunjenika srpske trupe su zapalile pet hiljada

kuca. Tokom neprijateljske austrijiske okupacije uslovi u Crnoj Gori bili su neuporedivo bolji od

sadašnjih. Crnogorska mreža puteva koju je kralj Nikola održavao sa toliko ljubavi danas je

neupotrebljiva. Komunikacije u današnjoj Crnoj Gori su onakve kakve su mogle da budu u Makedoniji u

vrijeme Marka Kraljevica. Srpska narodna banka koja je odredila samo Beogradu kredite u vrijednosti

preko pola milijarde nije dala Crnoj Gori osim nekoliko miliona, tako da su crnogorski dužnici

prinudjeni da plate mjesnim zelenašima kamate i do 1000%. Imovina crnogorske dinastije je

konfiskovana, ali zemlja od toga nije imala nikakve koristi. Ova dobra su završila u džepovima nekolicine

uticajnih Srba. I dakle, potpuno je prirodno da je crnogorska emigracija u inostranstvu brojnija nego

ikad. Poslanik Drljevic želi da zna da Ii je Beograd baš odlucan da satre Crnu Goru i da prinudi

crnogorski narod na emigraciju, i u tom slucaju narod ce razmišljati da nane neko sklonište gdje ne

dosežu ruka i moc Beograda.

28. novembra 1920. godine održani su u Jugoslaviji izbori za Ustavotvornu skupštinu. Prema spiskovima

koji su sacinili Srbi, u Crnoj Gori je bilo 43.500 biraca. Medju njima, naravno, nijesu bili

politicari koji su napustili zemlju, osunenici i pobunjenici koji su se povulki u planine. Svi oni, oko

6-8 hiljada osoba, nijesu mogli da ostvare svoje biracko pravo. Glasalo je medjutim 5-6 hiljada biraca

iz Srbije koji su dovedeni upravo zbog toga. Beograd je koristio sva sredstva da prinudi birace da

glasaju, zato što je želio da ti izbori budu plebiscit u korist ujedinjenja. Uprkos svemu glasalo je

samo 28.500 biraca. Pošto Beograd nije odobrio kandidature sa separatistickim programom, 15.500

crnogorskih biraca glasali su za komuniste ili republikance, koji nijesu željeli srpsku monarhiju. Ostali

glasovi su podijeljeni izmedju kandidata Srpske radikalne stranke i Srpske demokratske partije,

dok je crnogorska partija koja je bila pristalica ujedinjenja sa Srbijom i na cijem je celu bio Andrija

Radovic dobila samo 1488 glasova.

Južnoslovenska Konstituanta, u kojoj skoro da nije bilo hrvatskih i slovenackih poslanika i - kao što

proizlazi iz gore navedenih podataka - u kojoj ni Crna Gora nije imala predstavnika, izglasala je

centralisticki ustav, takozvani Vidovdanski ustav koji je u novoj državi garantovao srpsku hegemoniju

i degradirao državu Crnu Goru, koja je imala hiljadugodisnju slavnu prošlost, na nivo srpske

provincije. Na izborima 1923. godine u Beogradsku skupštinu ušla su dva federalisticka poslanika a

na onim iz 1925. godine još tri. Ali situacija je ostala ista zato što su ovi poslanici mogli da se bore

koliko god hoce za svoj program: ali uvijek mora biti onako kako Beograd hoce. Crnogorski federalisti

priznaju Jugoslaviju Karadjordjevica, ali bi željeli da je pretvore u federalisticku državu. Jugoslavija

bi se sastojala od pet država (Srbija, Crna Gora, Hrvatska, Bosna i Slovenija), od kojih bi

svaka imala vlastitu vladu i parlament. Zajednicke poslove vodila bi zajednicka vlada, pod kontrolom

centralnog parlamenta sastavljenog od delegata pet parlamenata. U glavnim tackama ovaj program

se poklapa sa programom Hrvatske federalisticke partije Trumbica. Ali crnogorski federalisti

su se udružili u febraru 1927. godine - ocigledno iz taktickih razloga - ne sa Trumbicevim federalistima

vec sa Radicem koji je priznao centralisticki ustav.

Pa ipak, navedena politicka situacija dotice se samo površno crnogorskog života. Gerilsko ratovanje

- iako nema intenzitet koji je imalo 1918/19. - još uvijek traje. Upornost i istrajnost sa kojom

se pobunjenici suprotstavljaju i bore sa mnogo jacim snagama žandarmerije i srpske vojske su vrijedne

divljenja. Srpske agencije ili cute o tim dogadjajima ili ih opisuju kao komunisticke pobune ili kao

pljacke. Pomoc iz inostranstva je sve rjena ali okrutnost Srba tjera sve više Crnogorace da se sklone

u planine i da se povežu sa pobunjenicima. Posljednjih godina vodja pobunjenickog pokreta bio je

doktor Vukašin Markovic. Njega su Srbi hapsili nekoliko puta ali je uvijek uspio da pobjegne uz

pomoc crnogorskih patriota. 1926. godine on je ipak morao da se skloni u inostranstvo.

U septembru 1925. godine srpski kraljevski par proveo je nekoliko dana u Crnoj Gori prilikom prijenosa

kostiju vladike Petra II u kapelu na Lovcenu gdje su se cuvale do austrougarske okupacije.

Kralj je tada dao izvjesna obecanja. Jedan dio ljudi koji su napustili zemlju mogao je da se vrati u

domovinu i srpska presija je malo oslabila. Ali nije moglo doci do uspostavljenja pravog mira. Federalisti

su se uzdržali od ucestvovanja na svecanosti, a dio onih koji su ucestvovali, naknadno su

vratili odlikovanja koja su dobili tom prilikom. U posljednje vrijeme neke srpske novine su pisale u

interesu Crne Gore. Pobuna, iako ne više tako jaka, još uvijek bjesni i ozbiljno prijeti srpskoj vlasti.

Dokaz za to je jedna nedavno otkrivena naredba srpskog upravnika Kolašinskog okruga.

Još uvijek je rano tvrditi da je mir sa Crnom Gorom zakljucen i da je srpska dominacija vec obezbijenena

u kraljevstvu.

        X