Header Graphic
Tekstovi o Crnoj Gori > Crnogorska plemena - Kuci (drugi dio)


26 May 2005

 

JEDAN POGLED

Miodrag Mališa Marovic: SAGA O KUCIMA (Drugi dio)

Zabune oko Vlaha

Uprkos Erdeljanovicevu naporu da, na kasnijim spomenicima grobovljima i crkvinama, slovenskog (srpskog) porijekla, dokaže kako su to od vajkada bili srpski krajevi, ovi redovi kazuju nešto drugo. I bez dodatnog navodenja kasnije obavljenih naucnih istraživanja - kojih je bilo i u Fundini i drugim krajevima po Kucima - mada "sasvim nedovoljnim", kako to smatra akademik Božina Ivanovic.

Iz Erdeljanovicevih istraživanja vidljivo je da su u svim pobrojanim naseobinama u njima živjeli neki stariji narodi od poznije pridošlih u ove krajeve. To posebno potvrduje susret srpskog naucnika sa Medunom i tragovima prošlosti u njemu.

Tako Erdeljanovic piše:

"Na Donjem Medunu i sad stoji stara, kako vele najstarija crkva u Kucima, koja je obnovljena. Po predanju ona je još iz vremena Baošica... (HR vijek - pr autora).
Medunski grad je, kao što je napred receno, bio još tvrdava ilirskog plemena Labeata. I po tvrdenju D. Valjerija tvrdava medunska nesumnjivo odgovara starom Medeonu i jedan deo zidova je pouzdano još prastari.
U daljem izlaganju videcemo da je Medun i u pozno doba srpske vladavine, i za sve vreme od turske najezde, bio kljucem plemena Kuca. Znacaj mu je dao sam položaj: medunsko brdo se nadnelo nad uzanim i jedinim prolazom za kucku zemlju, i dalje za Plav, Gusinje, Pec i druge trgove, te je za to bilo najpodesnije da se na njemu podigne grad, iz koga ce se vladati tim prolazom".


Erdeljanovic nalazi još jednu crkvicu, kako veli, "po predanju balšicku". I nastavlja:

"Severno, odmah niže medunske kose, ima na mjestu Crkvinama više od 20 starih grobova, sa vrlo neobicnim nadgrobnim mramorovima i plocama: sve debelo, glomazno, cetvrtasto kamenje, isto onako kao što je ono u pomenutom suhozidnom platnu medunskog grada. Kamenje je vec do pola potonulo u zemlju". (Str. 59-60)".


Staro prebivalište

U svemu izloženom uocljiv je manir ovog istraživaca da preskace vjekove, redajuci podatke u nizu rijeci, u bukvalno jednoj recenici. I da sa vremena Labeata jednostavno poskoci do vladavine Baošica!

No, zadržimo se za trenutak na njegovoj pretpostavci o Medunu kao gradu labeatskom, zapisanom u rimskim dokumentima.

Prof. dr Božina Ivanovic, precizira i razlog pominjanja ove starine u svom radu o praistorijskom periodu covjekove istorije.

On autoru ovih redova kazuje:

„U Pecini Ducica, kod Meduna, pronadjeni su arheološki predmeti iz vremena Ilira, što naucno potvrduje pretpostavke o Medunu kao veoma starom prebivalištu nekadašnjih balkanskih naroda".

Zašto onda Erdeljanovic ne stavlja znak jednakosti izmedu porijekla zidina i "grobova sa neobicnim nadgrobnim mramorovima", koje je vidio na Crkvinama?

Kada vec konstatuje da su ne samo neobicnog oblika, nego da su kameni blokovi "isti kao u suhozidnom platnu medunskog grada", iz labeatskog vremena?

To, vjerovatno, samo on zna.


Vlaška Rudina

Dalju Erdeljanovicevu pažnju privuci ce „široka rudina, dalje na severu, baš naspram grada, koja se zove Vlaška Rudina".

O njoj ce zapisati:

„Na nju su, vele, dolazili nekad Vlasi. Ova je uspomena vrlo znacajna, jer nam prvo, pokazuje da je za doba srpske drzave u okolnim plemenima bilo Vlaha, a drugo, utvrduje nas u mišljenju da je Medun bio znatnije tržište, jer su na njegovoj Vlaškoj Rudini vlaški pastiri svakako dogonili svoje stocarske proizvode i prodavali". (Str. 51.)

Po ovome, stara plemena nijesu bila išcezla sa kuckih prostora ni u vrijeme srpske države, pocev od XII vijeka.

Erdeljanovic, kao i drugi kasniji srpski istoricari, smatraju da su doseljeni Sloveni, pa poznije i Srbi, ta stara stocarska plemena nazivali Vlasima.

Doduše, medu njima nije bilo saglasnosti oko pravih imena tih preostalih izdanaka starih balkanskih naroda, koje su sve pridošlice - od Rimljana, Kelta, Avara, pa do Slovena i Srba - ili postupno asimilirali, ili ih prognali u besputne planine.

Pošto bi zauzeli njihove naseobine, pridošli bi ih - u skladu sa svojim nivoom svijesti i vjerom, najprije mnogobožackom, a zatim hrišcanskom - uništavali, ili zatecene starine prilagodavali svojim potrebama.

Po jednima, zateceni su predstavljali plemena arbanaškog porijekla.

Po drugima, pak, to su bili ostaci drugih ilirskih plemena, ciji su se pripadnici sklanjali u planine pred najezdama došljaka.

Vremenom, ti Vlasi su stupali u trgovinske odnose sa doseljenicima, razmjenjuci stoku i stocne proizvode za njima neophodne druge potrebštine.

Kasnije bi se, vjerovatno, stvarale i druge veze i miješanja sa pridošlima.

Devet decenija poznije, vec pomenuti crnogorski lingvista Željko Mušovic, bavice se ovom temom i davno izrecenim tezama o istovjetnosti Vlaha i Arbanasa.

Sa osloncem na brojne istorijske izvore, on konstatuje:

"Vlasi predstavljaju dijelove romanskih i potpuno romanizovanih starosjedelaca (Ilira, Tracana i drugih), koji su u srednjem vijeku pretežno živjeli u primorskim gradovima ili u planinskim podrucjima. Oni u planinama su se održavali na raznim mjestima u manjim ili vecim grupama, izolovani od preostalih centara anticke civilizacije... Arbanasi, koji se pod tim imenom javljaju od XI vijeka, svakako predstavljaju potomke starih Ilira (dijelom možda i Tracana), djelimicno ili nimalo romanizovanih, koji su u svojim planinama, zahvaljujuci i brojnosti, uspjeli da se održe sa svojim osobenostima i svojim jezikom, koji je ipak, jednim dijelom romanskog, a dijelom ilirskog i(li) trackog porijekla". (Z. Mušovic: PRILOZI PROUCAVANJU PORIJEKLA I ISTORIJE CRNOGORACA, str. 115.)

Otkud onda zabuna oko imena Vlah?

Mušovic to ovako objašnjava:

"Inace, rijec Vlah je prvo oznacavala covjeka romanskog, neslovenskog porijekla. Potekla je, po Vukanovicu (Tatomir Vukanovic: ETNOGENEZA JUŽNIH SLOVENA, Vranje, 1971, - pr. autora) od keltskog plemena Volcae, zatim su naziv primili Germani (Njalhaz, Njalh) i njime su oznacavali svoje poromanjene susjede.


-------------------------



Ko su bili Mataguži


"Kod nas, krajem srednjeg vijeka, naziv Vlah postaje sinonim za stocara, pastira... a dolaskom Turaka naziv Vlah se ustaljuje kao oznaka za pripadnika pravoslavne vjere (do drugog svjetskog rata narocito u Bosni i Hrvatskoj). Upravo ovo drugo znacenje ove rijeci (stocar) bio je povod da mnogi istoricari zakljuce da je Vlah samo naziv za Srbina - stocara, znaci samo oznaka socijalne prirode (statusa)". (Isto, str. 116.)

Mušovic tvrdi da je intenzitet slovenizacije Vlaha i Arbanasa do X i XI vijeka bio veoma mali, ako ga je uopšte i bilo, i da se, možda, dešavao obrnuti proces. Tako on pise:

„Romani iz gradova (a i Vlasi i Arbanasi) imali su sve preduslove za bar djelimicnu romanizaciju Slovena: pismo, vjeru, kulturu i bolji nacin privredivanja, a nije ih bilo tako malo. Medutim, njihov uticaj je ostao ogranicen samo na uski primorski pojas, a izolovani Vlasi u unutrašnjosti nijesu mogli dugo odolijevati brojnijem slovenskom življu i novoj slovenskoj kulturi u nastajanju"... (Str. 117.)

Po mišljenju ovog pasioniranog istraživaca, slovenizacija ce dobiti zamah nakon podvajanja hrišcanstva na dvije crkve u XI vijeku, a narocito stvaranjem jake srpske pravoslavne države u XII i XIII vijeku.

Ta srbizacija okoncace se do kraja XIII vijeka, na teritoriji prvobitne Raške - srpske države. No, dodaje Mušovic:

"Nešto drugacija situacija bice u takozvanom Pomorju - predjelu od Neretve do Bojane i južno od Pive i Tare - de su Vlasi uspijevali da održe svoje specificno uredenje, u kome su sacuvani relikti jednog daleko starijeg vremena i daleko starijih društvenih odnosa... i koje se teško uklapalo u vec razvijeni feudalni sistem...

Proces slovenizacije (jezickog i kulturnog prilagodavanja) Vlaha, odnosno Romana i dijela Arbanasa, na tlu današnje Crne Gore je definitivno završen u XIII vijeku - znaci trajao je nekih deset vjekova.

Jaka državna vlast Nemanjica je, ipak, uspijevala da im nametne i vjerske i feudalne obaveze, ali su razlike izmedju njih i Srba postojale sve do kraja srednjeg vijeka"... (Isto, str. 118.)

Kako su se održali Vlasi

Kako su Vlasi uspijevali da se održe pod rigoroznim zakonima srpske države?

Mušovic to ovako objašnjava:

„Za razliku od vecine zavisnog stanovništva, i to uglavnom zemljoradnickog, Vlasi (osim onih koji su bili potcinjeni crkvenim i drugim vlastelinstvima na tlu stare Srbije, i koji su vrlo brzo srbizovani) bili su prilicno autonomni i slobodni u skladu sa svojim nacinom života. Planine u to doba nijesu predstavljale neciju odredenu teritoriju. S. Cirkovic (Sima Cirkovic, srpski istoricar - pr. autora) u djelu: STEFAN VUKCIC, KOSAC, str. 272-273. navodi da Vlah 1436. godine izjavljuje:

se esse hominem liberum et nemini fore obligatum, dakle: covjek slobodan i nikome obavezan. (Isto, str. 119.)

Isti taj srpski istoricar, Sima Cirkovic, u ENCIKLOPEDIJI JUGOSLAVIJE napisace: ...

Dosledno razlikovanje Vlaha i Srba u izvorima posledica je realne odvojenosti Vlaha kao grupe drukcijeg porekla, nacina privredivanja i statusa. (Knjiga 7, str. 506.) Kao dokaz", nastavlja Mušovic,

„on navodi i zakonske odredbe iz vremena cara Dušana, iz kojih se jasno vidi da Srbi i Vlasi nijesu isto, odnosno da Vlah nije Srbin-stocar. Na podvajanje se išlo cak i svjesno. Naime, postojao je Zakon Srbljem i Zakon Vlahom, a odredbe da se: Srbin ne ženi iz Vlaseh, dovoljno govori samo za sebe"... (Str. 120.)

U zakljucku ovog zanimljivog skripta, mladi crnogorski lingvista ispoljenog senzibiliteta za istraživanja šireg spektra, pricu o Vlasima i njihovom odžavanju završava ovako:

„Vlasi i Arbanasi uspjeli su da se brojno ocuvaju (za razliku od Srba), i u XV vijeku dolazi do prave ekspanzije vlaškog i arbanaškog stanovništva. Tada se Arbanasi masovno spuštaju u zetsku ravnicu i gornjozetska brda. Od tada se pocinju pominjati neka nova plemena". (U ta nova plemena Musovic ubraja i Kuce - pr. autora) (Zeljko Mušovic: PRILOZI... str. 122.)

Skupa s Kucima

Zanimljivo je vidjeti koja su to plemena bila na kuckim prostorima što su boravila prije pojave samih Kuca. Obilazeci mjesta sa preistorijskim starinama po tom podneblju, dr. Jovan Erdeljanovic ce najcešce pominjati Mataguže, opisujuci njihova groblja i crkvine.

Tako, veli on, u Donjoj Kržanji, „u komuni Dubovi ima stari ubao Dvijekalac, za koji kažu da je od Mataguža". Od njih su, piše on zatim, ocigledno ostali i stari grobovi u istocnom dijelu seoskog polja, u kojima su - prilikom raskopavanja - pronalažene zemljanice, zemljani loncici i to prazni.

I na kraju, zakljucuje:

„Jednom su našli veliku plavu dinduvu, od onakvih kakvima su Stari Kuci zakacivali duvankese o pas". (Dr. J. Erdeljanovic: KUCI... str. 53.)

Tu sponu Mataguža i Kuca Mušovic, medutim, objašnjava drugacije. On smatra da su oni postojali i u vrijeme pojave Kuca kao plemena u zvanicnim istorijskim dokumentima. Zajedno s njima nalazili su se i u Decanskoj povelji Stefana Nemanjica iz 1330. godine, pored plemena: Bušat, Tuzi i Hota. Oni, dakle, za razliku od Bukumira nijesu nestali, nego ih ima i usrijed XII vijeka!


----------------


Uz i niz planinu



A vijek kasnije, Mataguži su - 1455. godine, kad i Kuci - bili upisani u spisak katuna koji su cinili Zetski zbor. No, znatno ranije, 1418. godine zabilježeno je da su Mataguži bili naseljeni na granicama Skadarskog podrucja.

«Magaguži su bili jaka ratnicka družina», veli Mušovic, «i sporili su se sa Hotima (arbanaškim plemenom - pr. autora) oko meda 1455. godine, a 1466. su manastiru Sv. Nikole darovali zemlju. Sima Cirkovic ih je oznacio kao Vlahe, mada je izvjesno da je kod njih bio jaci arbanaški elemenat» (Str. 146.)

Ovo, ipak, dosta utemeljeno istraživanje kucke predistorije, od strane srpskih istoricara, dr Erdeljanovic, znatno ranije, objašnjava sasvim drugacije. Tako on veli:

"U ocuvanim starinama iz starih vremena prevagu ima topli i podesni jugozapad kucke zemlje.
Videli smo da su gomile ogranicene poglavito na kucki jugozapad, a razgledanje ostalih starina pokazalo je da se one i najmnogobrojnije u tome kraju. Tu nam je i najveca tvrdava u Kucima - Medun, tu su Doljani, za koje narod prica da je u njima bila velika stara varoš.
Narodno je pricanje, bez sumnje, preterano, ali posle pada rimske Dokleje morale su vremenom u zaklonitoj i plodnoj ravnici doljanskoj ponici neke, naravno ne tako znatne kulturne naslednice Doklejine.
To se vidi po svemu sto smo kazali o staroj Zlatici, kao stanici na prelazu preko Morace, i po raznim razvalinama od manastira u Velikoj Crkvini i po uspomenama o mestima na Ribnici, od kojih se docnije podigla Podgorica". (Str. 54-55.)

Uzgredna pojašnjenja

Zakljucivši tako, bezmalo sva svoja saznanja o predistoriji Kuca, (uz tvrdnju da su Duklju još u VII vijeku razorili Sloveni, odnosno Srbi, prilikom dolaska na Balkan), Erdeljanovic odmah - po svom obicaju - prelazi na XII vijek naše ere.

U njemu se, veli on, javljaju prva jasna odredenja da su Srbi naselili današnje kucke predjele. Za tu tvrdnju služi mu toponim: Gorska Župa, iz jugozapadnog dijela današnjih Kuca, koji se pominje 1220. godine i koji je «srpskog porekla».

No, istovremeno zaboravlja da objasni što se to od zapisa Rimljanina Livija - sa pocetka ovog milenijuma - do srednjeg vijeka zbivalo sa ljudima koji su živjeli na današnjoj postojbini Kuca.

Njegova uzgredna pojašnjenja izazivaju posebnu pažnju. On, tako, zakljucuje da je:
"starosedelacko stanovništvo, naucno neodredenog identiteta, usled nasrtaja i pustošenja u minulim vekovima, bilo vec jako razradeno, a usled neprijateljstava sa doseljenim Slovenima, moralo se povuci u planine".
To bi, po Erdeljanovicu, trebalo da znaci kako njih nije ni bilo u vrijeme doseljavanja Slovena i Srba, a kamoli tokom njihovog naseljavanja i prilagodavanja uslovima života u novoj postojbini.

No, u to ni sam Erdeljanovic, ocigledno, nije uvjeren. Jer, samo malo prije toga on konstatuje da su dinduve, pronadene u starim grobljima prethodnih naroda, bile istovjetne sa onima koje su cak savremeni Kuci iz njegova vremena «zakacivali kao duvankese za pas».
Po Erdeljanovicevom naknadnom «otkricu» ispada da su se novodošli Sloveni (Srbi), koji su sredinom ovoga vijeka postali Kuci bavili arheologijom. Pa, kopajuci grobove svojih prethodnika, uzimali iz njih pomenute dinduve za svoje duvankese! Ili je u pitanju neki proces koji Erdeljanovic ne priznaje.

Kao, recimo, miješanje došljaka sa starosjedelackim plemenima, tokom kojeg su došljaci od svojih susjeda preuzimali po nešto od njihovog nacina življenja.

Sem toga, Erdeljanovic, opet sasvim neodredeno, veli kako se starosjedelacko stanovništvo «povlacilo u planine».
U koje planine, neke dalje od Komova?

Na to nema odgovora.

Umjesto toga slijedi konstatacija kako je «zetsko-moracka dolina bila glavno središte srpske oblasti Zete», pa je «zacelo bila i gusto naseljena, te se njeno stanovništvo prelivalo i na okolne planinske predele».
Dakle, u planinama se - prema ovom istraživacu - dešavaju istovremeno dva procesa: u njih se sklanjaju odbjegli domoroci a, takode, tamo se «preliva i deo gusto naseljenog stanovništva zetsko-moravske doline».
Pri tome nema odredivanja o kojim je planinama rijec. «Okolnim» veli neprecizno Erdeljanovic, ne odredujuci ni jesu li one zapadno, sjeverno, istocno ili južno od ove doline.
Ili je tog «prelivanja» bilo toliko da su novodošli srpski stanovnici Zete «zapljusnuli» sve planine koje je okružuju?

Nevoljno priznanje

Ostavimo li za tren po strani pitanje: u kome se vremenu sve to dešava - jer ni na njega nema odgovora kod ovog istraživaca - upitajmo se, ipak, sto se dogadalo u tim «okolnim planinskim predjelima»?
Ako su u njih izbjegli domoroci, oni nijesu mogli biti pusti, nenaseljeni. U tom slucaju lako je pretpostaviti da je medu onima što su tamo vec bivali i novopridošlih, dolazilo do kontakata i miješanja.
Cak se ni Erdeljanovic ne usuduje da pomisli da su ta stara stocarska plemena novodošli Srbi ocerali u nepristupacne planinske krševite zabiti, de bi poumirali od studi i gladi.
A ako su, ipak, i ti stari narodi ostajali u «pitomoj dolini Zete», onda se nešto drugo tamo dogadalo.

Na slicnu nedoumicu kao da dolazi i naš citirani istraživac. Pa, kao da je zaboravio na ono što je prethodno napisao, dopisuje ovakve redove:
«I kao što se u okolini stare Duklje stvorilo do XII veka, mešavinom od Srba i zaostalih starinaca, stanovništvo pod imenom Dukljani, tako se, jamacno, samo možda nešto docnije, zbivalo slicno stapanje i na jugozapadu danasnje kucke oblasti». (Str. 71.)

Evo, dakle, nevoljnog priznanja da Dukljani nisu bili «baš cisti Srbi», iako je zetsko-moracka dolina bila «u to vreme središte srpske oblasti Zete», kako to prehtodno izrece ovaj isti autor.
I, ovog puta za cudo, Erdeljanovic odlucuje da se malo bliže odredi i u odnosu na vrijeme u kome se proces miješanja «na jugozapadu kucke oblasti» dešavao.
A taj proces se, kako videsmo, odigravao sve do XII vijeka. Dakle, punih 500 godina od trenutka u kome je, po Erdeljanovicu, zabilježen dolazak Srba u Duklju, kasnije Zetu, i na današnju kucku teritoriju!


---------------

Sloveni i prije njih


No, kako to u svemu cini, ovaj istraživac i ovim redovima otvara nova pitanja, na koja ne daje odgovora.
On ne precizira s kojim se to stanovništvom - prije no što se ono nazvalo dukljanskim, dakle mješovitim - orodavalo novodošlo srpsko stanovništvo.
Sem toga, zašto se do toga procesa dolazi u jugoistocnim planinskim predjelima kucke oblasti, a u ostalima ne, ako se stanovništvo prenaseljene Zete «prelilo preko okolnih planina»?

Umjesto odgovora, Erdeljanovic nas odmah dovodi u XII vijek, ukazujuci kako su još na njegovom pocetku kucke planine: Kostica, Širokar i Rikavac pripadale plemenu Dinoši.
A upravo tako se i danas naziva jedno od arbanaskih sela smješteno na jugu od Fundane u Grudama.

Ne znajuci kako da protumaci da su drevne planine, ipak, sedam vjekova poslije naseljavanja Srba, i dalje pripadale jednom arbanaškom plemenu - koje se tu stvorilo ko zna kad i ko zna odkuda - ovaj autor postavlja sam sebi pitanje:
Da li je to pleme uopšte postojalo na prostorima danasnjih Kuca u vrijeme «prelivanja» stanovništva iz zetske ravnice?
Ako sumnja da je postojalo, otkud onda pomenute planine u njegovom vlasništvu i u XII stoljecu?
Odgovara, naravno, nema.

Mnogo nepoznanica

Umjesto njega slijedi nova konstrukcija, koja otvara i nova pitanja.
Tako Erdeljanovic zakljucuje:
«U to doba, u sadašnjoj kuckoj zemlji i nije bilo nekog jakog plemena koje bi držalo u svojim rukama celu oblast od Cijevne do Morace». «(Str. 72.)

Znaci li to da ni srpsko stanovništvo nije bilo - ni brojcano ni po snazi - to koje je vladalo cijelom kuckom oblasti «od Cijevne do Morace»?
Jesu li njima ravnopravni partneri samo pomenute Dinoše, ili su postojala i neka druga plemena na koja je, uostalom, kao na prethodnike Kuca ukazivao i sam Erdeljanovic, na ranijim stranicama svoga djela?

Za ove i ovakve nepreciznosti i skokove kroz vjekove, Erdeljanovic, svakako, ima opravdanje.
On jednostavno kaže da nema naucno uvjerljivih podataka ni o tome koja su plemena živjela na kuckoj zemlji prije dolaska na nju Slovena, odnosno Srba.

Niti: ko ju je sve pohodio u minulim vjekovima poslije Rimljana, i da li je to uopšte neko cinio.

Ponajmanje o tome de su se deli ljudi koji su naseljavali Duklju nakon njenog razaranja, (po Erdeljanovicu od strane Slovena u VII, a po nekim drugim istraživacima - vec u I vijeku od Avara).

Mada, kako je vec receno, zadržava pretpostavku da su «sklonili u okolne planine».
Dakle, mogucno je da se desilo prethodno naseljavanje planinskih krajeva, pa razumljivo i susjedne današnje kucke oblasti, znatno prije procesa prenaseljavana zetsko-moracke doline i «prelivanja njenog stanovništva u okolna brda».

Uvažavajuci jednu takvu mogucnost, Erdeljanovic otvara vrata i za drugacije poglede, posebno kada se ona potkreljuju odredenim naucnim istraživanjima, do kojih je dolazilo u vremenu poslije njega.

A njih je, kako videsmo, bilo - i to vrlo znacajnih.

Jirecekov iskaz

No, prije nego što se pozabavimo novijim istorijskim izvorima, pogledajmo što o dolasku Slovena - i onima koji su na ovim prostorima boravili prije njih - misli Erdeljanovicev savremenik, istoricar velikog medunarodnog ugleda.

Konstantin Jirecek, Ceh, dakle, ne covjek naših korijena.

On ce se - u dvotomnom djelu: ISTORIJA SRBA, u prvoj knjizi koja nosi podnaslov: Politicka istorija do 1537. godine, objavljenoj 1911. godine - pozabaviti sudbinom «tri indogermanska naroda: Ilira, Tracana i Jelina, koji se javljaju na Balkanskom poluostrvu na osvitku istorijskog doba».

Jirecek tako piše:
"Ilirska plemena Docleati (Dokleati) i Labeati naseljavali su balkanske zemlje.
Dokleati su obuhvatali najveci dio Crne Gore, kako kod Podgorice, tako i kod Grahova, gdje su nedavno u selu Vilusima u ruševinama rimskog kastela Saltue (Saltue), nadeni ilirski natpisi njihovih poglavica (u stilovima).
Njihovi susedi bili su Labeati (Labejati) na Skadarskom jezeru i Pirutse"... (Konstantin Jirecek: ISTORIJA SRBA, knjiga I, Slovo Ljubve, fototipsko izdanje, Beograd, 1978, str. 10.)

Ceški istoricar sa pocetka ovoga vijeka, pominje i «ilirsku tvrdavu Medeon», i kaže:
"Tako se Medeon u pokrajini Labeata, gde je legat Perperira zarobio kraljicu Etlevu, sa sinovima ilirskog kralja Gencija, javlja kao Medion kod Ravenskog geografa, a Medonum u poveljama II veka. To je još i danas dobro poznati Medun, zamak na visini sa ostacima kiklopskih stena i prastarih kamenitih stepenica u beloj krecnoj steni, a u pokrajini Kuca, na istoku Crne Gore".(Str. 12.)

Konstatujuci kako su Kelti ostavili malo dokaza o svom boravku na Balkanskom Poluostrvu - pa i u našim krajevima - Jirecek se nešto više zadržava na pohodima Avara, pa zatim i Huna, kao prethodnicama slovenskog talasa naseljavanja Balkana.

Po njemu, glavnina Avara nastanjivala se u provincijama južno od Dunava, «uglavnom davno naseljenim», ali su najpreduzetnije grupe prodrle najdalje s težnjom da osvoje tople i bogate primorske krajeve».
Prateci glavnu struju slovenskog prodiranja preko današnje Makedonije i srednje Albanije do mora, Jirecek ce objasniti i ko je od Slovena dospio do Dalmacije i naših krajeva.


-------------------

Stara geografija


Jirecek kaže:
"Mnogo jace povorke kretale su se u provinciju Dalmaciju, duž starih rimskih puteva od Naisa u Lis, i od Sirmija u Salonu i Naronu, sve do krajeva sa vinogradima i maslinovim baštama u blizini dalmatinskih gradova, gde se zaustaviše kneževi: Dukljana, Konovljana, Zahumljana i Hrvata." (Str. 57).

U toj velikoj seobi naroda - koja se po ceškom istoricaru odigravala u III vijeku naše ere - nema, dakle, pomena o prodiranju prema moru slovenskog plemena pod imenom Srbi.
Oko Skadarskog jezera i Jadranskog juga su, veli Jirecek, Dukljani, a zapadno od njih Konavljani, pa Zahumljani, i najzad, još zapadnije Hrvati.

O njihovom boravku u zaposjednutim krajevima, Jirecek piše: "Sloveni nisu bili samo privremeni naseljenici u balkanskim zemljama. U sjevernoj, više kontinentalnoj polovini Balkanskog Poluostrva, do linije koja bi se mogla povuci od Bara, preko Skadarskog jezera, Ohrida i Kostura, sve do solunskih kapija, stanuju pretežno vec preko dvanaest vekova Sloveni. ...
Postepenim asmiliranjem slabih ostataka starijeg ilirskog, trackog i romanskog stanovništva, obrazovala se tokom vekova, u velikom prostoru od izvora Save pa do primorske obale kod Varne, neprekidna jedinstvena slovenska govorna oblast", zakljucak je Jirecekov.

On se pri tome oslanja na:
"jedan jedini izvor iz toga vremena, koji govori o obimu slovenske kolonizacije. To je jedna geografija, sastavljena od oko 670-680, na jermenskom jeziku, koja je ranije pripisivana bila Mojseju Horinskome " ... (Str. 5).

Poslije osam decenija

Zanimljivo je da se - osam decenija kasnije - na taj dokument osrvce i lingvista Željko Mušovic, pišuci o porijeklu Crnogoraca.

On, najprije, konstatuje da se «iz dostupnih podataka i izvora može zakljuciti samo to da su Avari sa podložnim Slovenima uglavnom napadali i zauzeli zapadnu polovinu Balkanskog Poluostrva, a Sloveni sa donjeg Dunava - istocnu, to jest Meziju, Trakiju, Makedoniju i Grcku.

A onda ce se zapitati: Da li je, i u kojoj mjeri, ova kolonizacija zahvatila i oblast današnje Crne Gore, odnosno provincije Prevalis?

To se ne može saznati iz savremenih pisanih dokumenata. U jednom dokumentu, tacnije: GEOGRAFIJI, jermenskog putopisca Mojsija Herenskog iz III vijeka, kaže se da je 25 slovenskih plemena prešlo iz Duklje i doprlo do Trakije, Makedonije, Ashaje i Dalmacije. Ova informacija, sama po sebi, ne govori mnogo, jer je pojam Dalmacije vrlo širok i odnosi se prakticno na cijelu teritoriju zapadnog dijela Poluostrva»... (Ž. Mušovic: PRILOZI ... str. 30).

No, pogledajmo kako je Jirecek, gotovo citav vijek ranije, opisivao sudbinu ostataka starih ilirskih plemena u našim krajevima.

O tome on je pisao:
"Izmedu južnih Slovena sedeli su još dugo vremena znatni ostaci staroga stanovništva. Za vreme seobe naroda poluromanizovani Iliri potisnuti behu iz planina izmedu Dalmacije i Dunava na jug. Njihovo središte postade kraj Arbanum (srpski: Raban) kod Kroje, gde vec Ptolomej u rimsko doba pominje pleme Albana.


Od X+ veka raprostrlo se ovo ime na citav narod, latinski: Arbanenses, ili Albanenses, odakle je izveden slovenski oblik: Arbanasi. U srednjem veku bila su njihov glavna sedišta u cetvorokutu izmedu Skadra, Prizrena, Ohrida i Valone, sa ograncima daleko na sever. U X+- veku javljaju se Arbanenses sa svojim nacionalnim imenima medu seljacima grbaljske župe kod Kotora, a isto tako u sada cistoj srpskoj dolini Crmnice na severozapadu Skadarskog jezera...
U Crnoj Gori padaju u oci cisto arbanaška imena mesta u krajevima u kojima danas više niko ne govori arbanaški: Šindon (arbanaški: Sv. Jovan), Goljemade (vec 1444. arb.: velike njuške - gulae magnae), Krusi (od lat. krudz) i td.
Karakteristicna su plemenska predanja zabeležena kod Hana, Rovinskoga i u NASELJIMA (delo Erdeljanovica - pr. autora), koja arbanaška i srpska plemena izvode iz zajednickih predaka... Genealogija podseca na konstrukciju ilirskih plemenskih predanja kod Apijana (str. 7).
Plemensko predanje Kuca izvodi sada srpske Kuce arbanaške Kastrate i Šaljane od tri brata; ali Kuci se javljaju još kod Marijana Bolice iz Kotora (1614.) kao Chuzzi Albanesi, el rito romano "... (K. Jirecek: ISTORIJA SRBA, str. 85-86.).

Citalac ce zapaziti da ni Jirecek - a ni vec pominjani naš savremenik Mušovic - pišuci o velikoj seobi naroda iz III vijeka medu novodošlim slovenskim plemenima ne pominju Srbe na prostorima današnje Crne Gore i njenog Primorja. Jirecek, cak, kazuje kako je Crmnica «sada vec cisto srpska dolina».


-----------------

Ko ruši Dokleju



Poznato je, i rimskim spisima dokazano, da je Dokleja (Doclea) bila znacajno jezgro rimske provincije Prevalis (Prevalitanije), o cemu svjedoce i ostaci rimskih gradevina na tlu nekadašnje Duklje.
Naucni istraživac širokog radijusa: od jezika i litarture, do istorijskih zbivanja na tlu Crne Gore, književnik dr Radoslav Rotkovic, negira Erdeljanovicevu tezu da su Srbi razorili Dokleju (Duklju) još u V vijeku.

On smatra da su Sloveni, a ne Srbi, bili na dukljanskim prostorima citav vijek prije toga.

Ali da li su rimsku naseobinu Dokleju razorili Goti u petom vijeku naše ere.
Vec 548. godine slovenska vojska je pustošila Ilirikum do Draca. Godine 551. piše on pozivajuci se na pisana dokumenta, kaže se još jasnije da je u rimsku zemlju došla gomila Slovena, koliko nikada prije toga. Cilj im je bio Salona (Solun).

Sloveni su prevalili sva ilirska brda i našli se na Primorju. Zatim su im se pridružili i drugi koji su malo kasnije prešli preko Dunava. Veli se da su zimovali kao u svojoj kuci ne bojeci se ništa neprijatelja.

Prokopije je krivio Totilu, kralja istocnih Gota u Italiji, da je namamio ovamo Slovene, što se podudara sa onim sto piše Dukljanin iz Bara. (Ljetopis popa Dukljanina - pr. autora.)
Tako prica u sedmome poglavlju i Toma Arhidakon. (Pisac djela: HISTORIA SALONITANA MAIOR - pr. autora.) (R. Rotkovic: ODAKLE SU DOŠLI PRECI CRNOGORACA, Matica Crnogorska, Cetinje, 1996. str. 248.)

Rotkovic, sem toga, tvrdi da Sklavini nijesu došli sa sjeveroistoka Evrope, citav vijek kasnije kao Ozeriati, istocnoslovensko pleme, kako se to inace dokazuje, nego su to upravo bili Zapadni Sloveni, oni isti koje Germani nazivaju Njendima, Vinidima, a koji su još ranije bili poznati kao Veneti. (Veneti su još u drugom vijeku naše ere boravili na ušcu rijeke Visle u Balticko more - pr. autora.)


Sloveni ili Goti

"Ti Zapadni Sloveni", konstatovace Rotkovic, "prema hronici Patrasa (MONEMVASIJSKA HRONIKA) boravice na Peleponezu vec godine 548, a ne tek 615. kako se inace tvrdi, i ostace tamo punih 218 godina.
Da bi iz zapadne postojbine - Pribaltika (Pomorja) tamo stigli, morali su proci dug put... Dakle, tamo de su pocetkom naše ere prozvani Veneti, u ---+ vijeku javljaju se Sloveni, koje Rim i Vizantija, zbog teškoca sa konsonantskom grupom: sl - nazivaju Sklavinima (Sklavinovie).
Ovi su Zapadni Sloveni, Sklavini, prvi došli na Balkan, pa su zato i prve slovenske pokrajine nazvane - Sklavinijama" (Str. 240).

Sklavinija se podižu na ruševinama rimske Dokleje.

"Nju su razorili i opljackali Goti, veli Rotkovic, ili u pohodu 489-490 godine, ili za vrijeme zemljotresa 518. godine naše ere. Potvrdu za ovu tvrdnju ovaj istraživac nalazi u istraživanjima R. Novakovica, koji je pisao da su: "gotsko-slovenski talasi skoro sto godina (još od 215. do 290.) vršili pritisak na granice Rimskog carstva, ali bez uspeha; to carstvo ce podleci tek pod udarom Huna, dve stotine godina kasnije". (R. Novakovic: ODAKLE SU SRBI DOŠLI NA BALKANSKO POLUOSTRVO, 1977.)
Rotkovic ovome dodaje, da se ipak zna - mada nema specijalistickih istraživanja o vezi Gota i južnih Slovena - da su zapadni Goti (Vizigoti) zakucali na granice Prevalisa oko cetristote godine, kada su osvojili Stari i Novi Epir, ali su ubrzo prešli u Italiju i zauvijek napustili Balkan.
Istocni Goti, pak, došli su na granice Prevalisa 459. godine, pošto im je car Lav + otkazao 457. godine subsidije (vojnu pomoc), pa su oni opustošili Ilirik, opljackali Drac, zatim se povukli u Panoniju, da bi 478. ponovo došli u Epir i naselili se u Dracu i Janini, na što podsjeca toponim Gotišta.
Ima indicija, dodaje tome dr Rotkovic, da su oni upadali i u Prevalis, i da su se nastanili oko Skadarskog jezera, odakle potice jedna dvostruka, bogato ukrašena kopca sa poludragim kamenjem i glavama gotske mitske ptice.
Poslije ubistva cara Julijana Nepa u Saloni, germanski voda Odoakar, koji je vladao Italijom, zauzeo je cijelu Dalmaciju. Na njega je udario gotski voda Teodorih, koji se ucvrstio u Dalmaciji i došao do Nikšickog polja i Boke Kotorske, pa je - podigavši utvrdenje Anagaston (Onogošt) - razrušio i opljackao Dokleju.

Baveci se dogadajima od vijek - dva kasnije, Rotkovic konstatuje da pop Dukljanin takode piše o Gotima. Oni su se, po njemu, pojavili sa sjevera kao narod koji se nazivaše Gotima, narod divalj i neobuzdan.

Ovoga puta njega su predvodila dva brata: Totil i Ostroil, cije se vojske razdvojiše, pa Totil ode u Italiju i na Siciliju, a Ostrail zauze citavu Dalmaciju i primorske oblasti, da bi na kraju zastao u Prevalitaniji.

Selunat i Selimir
Rotkovic zatim navodi da, prema Dukljaninu, Goti ne odlaze, nego ostaju i slovenizuju se.

Ali, kako on ne opisuje dolazak Slovena ni prije Gota, niti s njima, ostaje nejasno na koji se nacin oni slovenizuju. Da nisu Veneti (Zapadni Sloveni) vec tada boravili u Prevalisu i Dokleji, i tu se bili nastanili pre Gota? Sasvim je neizvjesno. Izvjesnije je da ih je bilo medu Gotima, mada brojke o tome nijesu utvrdene.

Ali, zar se ne kaže kako su gotsko-slovenski talasi zapljuskivali rimsko carstvo još na pocetku III vijeka naše ere? I to na zapadnim granicama toga carstva, de su Sloveni živjeli u susjedstvu Gota, pa vjerovatno i izmiješani s njima.

Takode je zabilježeno da je Rimsko carstvo popustilo pod naletom Huna, dva vijeka kasnije, dakle u - stoljecu, kada - kako vidimo - i dolazi do najezde Gota na Prevalis (Prevalitaniju) i rušenje Duklje (Dokleje).

Rotkovic zatim konstatuje da se iz Dukljaninovih zapisa ne vidi razlika izmedu Gota i pridošlih Slovena. On ih sve naziva Gotima, pa je i naslov svog djela : LIBELLUS GOTHUM, poistovetio sa: SCLAVORUM REGNUM.

"Dukljanin, zapravo, Slovene naziva Gotima sve dok se Goti ne pokrste, a onda ime Goti išcezava, a od gotskih imena vojskovoda zadnji je Selunat", kaže dr Rotkovic.

Pritom on zapaža kako je Selunatova vladarska loza ispunjena slovenskim imenima nasljednika, od sina Selimira, koji je još bio paganin ali hrišcane nije proganjao, nego je "napunio zemlju mnoštvom Slovena i u to vrijeme zemlja je bila u miru".

Nakon toga, u ocigledno mješovitoj bracnoj vezi "Selimir je izrodio sina kome je dao ime Vladin (u vatikanskom rukopisu: Bladin). Vladinov sin je Ratimir, koji je bio grub obijesan. U njegovo vrijeme pojaviše se i Bugari sa Volge".

Dakle, prema popu Dukljaninu, sve do pojave Bugara - koji takode nijesu mijenjali stanje u Duklji (Sklaviniji), pa je zemlja živjela u miru - pomenuta naseljavanja (popunjavanje zemlje Slovenima) obavljala su se mirnim putem, podsticana od gotskih vladara slovenskog imena.

"Zar se ne kaže", podsjeca Rotkovic, "da je još prvi gotski vojskovoda, koji je otišao u Italiju, "mamio Slovene" da dolaze na jug"?

Ovom istraživacu korijena naroda koji su naseljavali Duklju, pada u oci i Dukljaninovo objašnjavanje posljedica ratova i ugovora o miru koje su vizantijski vladari sklapali sa Bugarima.



------------------


Odakle su došli


Rotkovic navodi sljedeci Dukljaninov zapis o tome. "Isto tako i kralj Vladin, videci da je veoma veliko mnoštvo naroda (bugarskog) sklopi s njima mir. I oba naroda, to jest Goti, koji su i Sloveni, i Bugari, sada baš sa svih strana sigurni, zasnovaše sela i zaseoke, pa nastane zemlju koju su zauzeli, na kojoj se i danas nalaze". (Str. 262).

Kako se sve ovo zbiva u VI vijeku i kasnije, Rotkovic smatra da su "te naseobine stvarali upravo Zapadni Sloveni (Sklavini) koji su došli iz Pomorja (Polablja)".

On time objašnjava i pisanje Porfirogenota (30 glava rukopisa: PERIETNON - nazvanom: DE ADMINISTRANDO IMPERO - pr. autora) da su Dalmaciju prvo zauzeli Sloveni i Avari (Obri), a zatim su naišli Hrvati, pokorili Avare i zavladali tom zemljom. Doduše, reci ce Rotkovic, Porfirogenot u glavi 33 piše da je Duklja od avarske ruke ostala pusta, i da je ponovo naseljena u vrijeme cara Irakija, kao i ostali krajevi.

Takvo pisanje, smara Rotkovic, "plod je careve (Porfirogenotove) opšte neobaviještenosti o Duklji, jer on ne zna ni njenu geografiju, ni istoriju, pa ne bilježi postojanje cak ni takvih gradova kao što su: Budva, Bar i Ulcinj, a istovremeno proglašava velikim gradovima: Gradac, Novigrad, i Lontodoklu, za koje ih niko takvima ne zna". (Str. 272.)

No, upravo ce Porfirogenitov rukopis poslužiti jednom drugom istraživacu, arheologu J. Kovacevicu, da negira prethodni masovniji dolazak Slovena u Prevalis (Duklju) prije dolaska Avara.

On ce ustvrditi da do te najezde slovenskih plemena dolazi tek u vrijeme vladavine cara Iraklija (626-641), i to dolaskom Srba i Hrvata.

Ta tvrdnja je Rotkovicu povod da zapita: zbog cega je ovaj arheolog stavio na istu stranu Dalmaciju i Prevalis, kada o Avarima ima dosta tragova u prvoj, a gotovo nikakvih u drugoj provinciji?

Zašto je Kovacevic zakljucio da ako u Prevalisu nije bilo Avara, onda nije bilo ni Slovena?

"Zar nije dragocjen podatak", pita se Rotkovic, "da najveca slovenska ekspedicija prema Dracu pada u 584. godini, dvadeset godina prije nego su Avari oformili svoj Kaganat u Panoniji?

"Mijovicevo mišljenje o ovoj tezi da je Prevalis bio prazan do dolaska Avara, a zatim i Srba i Hrvata, Rotkovic suprotstavlja mišljenje jednog drugog crnogorskog arheologa, i istoricara materijalne i duhovne kulture Crnogoraca, Pavla Mijovica.
Navodeci njegova istraživanja o Avarima i Slovenima u Prevalisu, a posebno o stradanjima prevalitanskih gradova Lješa i Risna prije 591. godine, Rotkovic se posebno zadržava na mostarskom simpozijumu, posvecenom predslovenskim etnickim elementima, održanom 1969. godine.
Na njemu je poznati vizantolog F. Barišic postavio tezu o naseljavanju dijela od 100.000 ucesnika slovenskog pohoda na Solun (586. godine) negdje u Makedoniji.

Odatle su, tvdio je on, oni vršili dalje prodore, pa dospjeli i do Lješa i Risna (prije 591. godine) i porušili ih. Dvadesetak godina kasnije, Mijovic je tu tezu ovako prokomentarisao:
"Za više od petnaestak godina od kako je postavljena ova hipoteza stanje u istorijskoj nauci se prilicno promijenilo blagodareci najviše arheološkim istraživanjima, posebno u sjevernoj Albaniji. Tamo je, u okviru takozvane komanske kulture, otkriven veliki broj slovenskih nalaza koji pokazuju simbiozu materijalne kulture s domorocima, protkanu antickim uticajima. Ti nalazi ne samo što potrduju prolaz Slovena preko sjeverne Albanije do Jadranskog mora, nego i njihovo stalno naseljavanje. U tom svjetlu posmatrano rušenje Lješa i Risna od strane Slovena nešto prije 591. godine izgleda sasvim mogucno. Pošto se izmedu ova dva grada nalazi jako utvrdenje Olcinijum, kojega papina pisma ne pominju kao porušenog, pitanje je jesu li ga Sloveni zaobišli; bice vjerovatnije da su pokušali da ga zauzmu, pa pošto im to nije pošlo za rukom - ostavili su ga i produžili ka Risnu" (Str. 275.)


Rotkovicev zakljucak

Teško da se danas mogu negirati pohodi Slovena i njihov boravak u Pomorju pa, dakle, i u Duklji, vijek - ili dva prije nego što se to tvrdilo na pocetku našeg stoljeca.

A tada je izložena pretpostavka o doseljavanju Slovena, - a po nekima i Srba - na Pomorje, u VII vijeku.

No, kako je to i dalje nedovoljno istražena oblast, nove hipoteze o tome da je rijec o zapadnim a ne istocnim Slovenima, kao naseljenicima - Sklavinima na Pomorju, u najmanju ruku zahtijevaju dodatna proucavanja svega onoga što su pridošli u tome vremenu za sobom ostavili.

A na šta se stalno nailazi zahvaljujuci savremenom razvoju odgovarajucih naucnih grana, a prije svega arheologije. Za našu temu - o predistoriji Kuca - upravo ova istraživanja postaju znacajna.

Kako smo vec imali prilike da saznamo, i u starim knjigama pisano je da su Sloveni prevalili sve ilirske planine da bi došli do mora, donevši sa sobom iz zapadne postojbine i sam naziv: Pomorje.

Dr. Pavle Mijovic precizira da su oni te nove krajeve trajno naseljavali, posebno sjevernu Albaniju. Kako tragova boravka Avara u tim predjelima (posebno u današnjoj Crnoj Gori) bezmalo i nema, a otkrivaju se tragovi Slovena, prof dr Radoslav Rotkovic, u knjizi: ODAKLE SU DOŠLI PRECI CRNOGORACA citavu ovu epizodu zakljucuje slijedecim rijecima:
"Nama se cini da nema drugog objašnjenja pojave ovih Slovena prije Hrvata, nego da su to Sloveni (Sklavini) iz Pomorja i Polablja. A u vrijeme kada su Sloveni i Avari rušili Salonu (Solun), Hrvati su još uvijek bili s onu stranu Bagibarije (Bavarske). Sloveni, koji su dolazili zajdno s Avarima - ili su ih, kao i Grckoj, smatrali Avarima, naselivši prostore današnje Hrvatske željeli su da stignu što južnije, pa je stoga došlo do njihove takve koncentracije u Prevalisu. Time se i objašnjava to što izmedu njih i Hrvata nije bilo sporova, i da su toponimske paralele tih krajeva sa Crnom Gorom posljedica povratne seobe iz Crne Gore u Hrvatsku".


------------------


Srbi - otkud i otkad


U vremenu o kome se govori o Dokleji kao o razvijenom ljudskom naselju, Brskut svakako nije mogao biti od uticaja na život u Prevalitaniji, pa ni nakon dolaska Slovena u Sklaviniju. Naprotiv, mogao je samo da trpi njen uticaj, što podvlace i oba autora u knjigama posvecenim istoriji ovog današnjeg bratonožicko-kuckog naselja.

Medun je, medutim, i tada bio poznato trgovacko stecište i tvrdava za odbranu od napada agresora. I o njegovim sponama sa Doklejom (Duklje) pišu i raniji i pozniji pisci kucke istorije.

Stoga se vratimo toj osnovnoj temi: enigmi Duklje. Nastavimo tamo de je Brskucanin - ali Bratonožic a ne Kuc - Milorad Predojevic stao, baveci se kontroverzom o dolasku Srba u Duklji, pa prema tome i u Kuce i Bratonožice.


Kad je razorena Duklja

Enigma o jednom ili vise rušenja Duklje - kao i o vremenu kada su se ta rušenja zbivala - tijesno je povezana sa pitanjem: kada su i otkud Srbi stigli u ovaj znacajni centar nekadašnje rimske provincije Prevalitanije.

Kako smo vidjeli na prethodnim stranicama, dr Erdeljanovic tvrdi da su oni stigli u Duklju još u VII vijeku i tada je razorili. Stare istorijske knjige, koje smo navodili, kazuju da su to dva vijeka ranije ucinili Goti, kad Srba u njoj nije moglo biti ni po jednoj verziji...

A zapis Stevana Nemanje potvrduje da je on razarao Duklju, tada vec sjedište države Zete, na svom pohodu pred kraj XII stoljeca. Je li to bilo prvo, ili drugo razaranje Duklje od strane dolazecih Srba, pitanje je koje traži odgovor.

Istovremeno, što je i tema ove knjige, predanja otjelotvorena i u djelima Marka Miljanova, pominju Stare Kuce od srpskog roda Mrnjavcica (Mrnjavcevica) tek od sredine ovog milenijuma, iz XIV vijeka, kao osnivace plemena sa tim imenom.

Citava dva vijeka, dakle, po dolasku Nemanje u Duklju! I citav vijek, takode, pošto se ime Kuci pojavilo u jednom dokumentu Nemanjica, kao ime jedne albanske porodice, podanika tadašnje srpske države.

Da se slicno zbivalo i sa Bratonožicima, takode «srpskim plemenom», koje je bilo pravoslavno mnogo prije Kuca, utvrdice i sam Predojevic.

On ce, doduše, sa 1455. godine prvo pominjanje Bratonožica pomjeriti neku deceniju unazad na 1416. godinu, navodeci dokumenat iz toga vremena: Skadarski zemljišnik.

U njemu su, navodi on, u selu Capenico (Kupelnik) upisani: Marco Bratonose i Marco Bratonesso i «to je, mislim, prvi spomen Bratonožica, iako posredan».

Tacnije, tada se pominje ovo ime kao pojedinacno, a ne kao ime katuna ili plemena, što je 1455. godine kao i u odnosu na Kuce - po prvi put bilo ucinjeno u popisu zetskog zbora. Utoliko više, zagonetno pitanje: kada su i odkud odista Srbi stigli u slovensku provinciju Sklaviniju, dobija puno opravdanje.

Pogotovu što se pojava plemena pod nazivom Kuci, mnogo vjekova kasnije, vezuje za osnivace srpskoga porijekla.

Da li su se Srbi odista doselili u ove krajeve još u VII vijeku, kada je - po Erdeljanovicu - rimska Dokleja bila razorena, i kada su pridošli Srbi, nemajuci de da žive, izgradili nova naselja, koja su nastajala u Doljanima?

Ili su u naselju u Martinica gradini ( Lontodokli - Long to Dokli), nastalom poslije razaranja stare Duklje od Gota, nastavili da žive tamo odbjegli Dukljani, sve do dolaska Slovena (Sklavina) u rimsku provinciju Prevlataniju, dva vijeka poznije, kako to-sa osloncem na Porfirogeneta - tvrdi Rotkovic?


Ðe je Lontodokla

Ako su ta nova naselja gradili Srbi, pošto su još u VII vijeku razrušili stari grad Duklju, zašto je tu «srpsku državu» - koja je u kasnijem, razvoju nosila naziv Duklja, a zatim i Zeta - krajem XII vijeka pokorio i razorio Stevan Nemanja?

I zašto su pred njegovom silom tadašnji vladari Zete morali da bježe, zajedno sa crkvenim velikodostojnicima, a s njima i veliki dio naroda razorenog grada?

Pogotovu ako su Raška i zetska vlastela bila «dva stabla jedne iste grane», kako ih naziva ceški istoricar Konstantin Jirecek?

Dr Radoslav Rotkovic potražice, najprije, odgovor na pitanje: što je to na svom pohodu kroz Zetu rušio Nemanja.

On iznova publikuje skicu, koju su P. Mijovic i M. Kovacevic ranije vec objavili u knjizi: GRADOVI I UTVRÐENJA. Na njoj su ucrtani arheološki nalazi ljudskog naselja u martinickoj gradini kod Spuža, sa ocuvanim temeljima zidova, trobrodnom bazilikom, biskupskom stolicom i tragovima grobova (kraljevskih?).
Po Mijovicu bilo je to satelitsko naselje Dokleje, odnosno Porfirogenitova Lontodokla, (Long=lug) kod Duklje, urbani centar sa kontinuitetom života u njemu od X do kraja XII vijeka (do Nemanjinog dolaska).

Tek nakon ovog dokaza Rotkovic pobija i Erdeljanovicevu tezu o boravku Srba u Sklaviniji, prije Nemanjinog osvajanja ovih krajeva.
Po njemu, tamo su sa starosjedelackim romanizovanim stanovništvom boravili Sloveni (Sklavini), nakon dolaska u Prevalitaniju, postavši žitelji novih naselja, po kojima je citava provincija i dobila ime Sklavinija.
Oni su i obrazovali samostalnu državu, koja je kroz vjekove mijenjala ime, najprije nazivajuci se Dukljom, a zatim i Zetom, da bi je Stevan Nemanja razorio.


------------------


Daleko od mora


U polemici sa onima koji tvrde da su najpre Duklja, a zatim i Zeta bile srpske zemlje, Rotkovic ponavlja pitanje koje je istoricar J. Novakovic postavio u svojoj knjizi:
GDE SE NALAZILA SRBIJA OD VII DO XII VEKA, a koje glasi:
„Ako je tacno, kao što neki hoce, da su u Srbiji, Bosni i Duklji i prvobitni slovenski stanovnici bili istog etnickog sastava, srpskog... zašto pojam Srbija nije odmah obuhvatio sva tri podruja, i zašto se na celom tom prostoru nije ocuvala srpska država pod nazivom Srbija? (Str. 245)

I drugi savremeni crnogorski istoricar, vec pominjani dr Radoje Pajovic, negira postojanje Srba u Sklaviniji, kasnije Duklji, sve do XII vijeka.

Kao argumenat njemu služi vec navodeno djelo vizantijskog cara Konstantina Porfirogenota: DE ADMINISTRANDO IMPERIO (Upravljanje carstvom), u kome se pominju mnogi današnji gradovi u basenu Skadarskog jezera, sa Primorja i današnje Albanije, sa imenima stanovnika koji su u njima živjeli.


Jirecekovo pomirenje


Isto to carsko djelo, medutim, poslužilo je ceškom istoricaru Konstantinu Jireceku da pokuša da pomiri pojam Dukljana kao autenticnog stanovništva u rimskoj Prevalitaniji, i kao žitelje srpskog entiteta u kasnijim državama Duklji i Zeti.

To objašnjenje zaslužuje da se citaocu predoci, i ono izgleda ovako:
"Najjužniji kraj u Primorju, jedan deo nekadašnje Prevalitane, nazvao se po rimskom gradu Doclea koji Konstantin Porfirogenit, po imenu cara Doklecijana, pominje samo kao ruševine Dioclija.
Ta se oblast nazivala latinski Dioclia... naseljena Dukljanima ili Dioklicanima. ... Srbi su Jadransko more zvali more dioklitsko, a Skadarsko jezero dioklitsko ezero.

Ime Dioclitija potisnuto je bilo, postepeno od XI veka, nazivom Zeta (lat: Zenta, Genta), kako se zove jedna reka u toj oblasti, jaka pritoka Morace, u središtu današnje Crne Gore...

Južna strana Kotorskog zaliva spadala je u Dioclitiju, a severna u Travuniju. Obe ove obale postale su jedna celina tek posle 1683. godine, usled mletackog osvajanja.

U unutrašnjosti granica Dioclitije, poklapala se sa vododelnicom izmedu Dunava i Adrije. Severna granica bila je izmedu izvora Zete i Pive; istocna granica u šumovitom okviru limskoga kraja i u visokim planinama na istocnoj strani Skadarskog jezera, u kojima je episkopija Polatum (starosrpski: Pilot), zajedno sa pokrajinom Arbanum kod Kroje, pripadala vizantijskoj oblasti.
Stanovnici Dioclitije bili su jako izmešani sa mnogim ostacima starijeg stanovništva, Arbanasa i Romana, medu novim slovenskim naseljima.." (K. Jirecek: ISTORIJA SRBA, str. 65).

Linije razgranicenja

Pošto je zemlju izmedu Dubrovnika i Kotora oznacio kao „naseljenu plemenom Trabunjanima", a zatim i „Humsku zemlju na sever od Dubrovnika do Neretve", Jirecek se zaustavlja na „nekadašnjoj zemlji ilirskih Ardijeja, na kojoj su bili Neretvljani, od dalmatinskih Romana nazivani Paganima, a cuveni behu i morski gusari".

Opis tih krajeva on završava konstatacijom da je „u dolini Cetine hercestvo Horvata". Nakon tog kratkog „izleta" ceški istoricar se vraca na „zadatu temu" - utvrdivanje zemalja u kojima se u IX vijeku prvi put javljaju Srbi.

Jirecek o tome kaže:
"U unutrašnjosti, daleko od mora i Dunava prostirala se, po opisu Konstantina Porfirogenota, oblast prvobitnih, pravih Srba.
Prvi put javljaju se Srbi 822. godine u franackim analima, koji pripisuju Ajnhardu, i to kao silan narod koji drži veliki deo Dalmacije (u rimskom smislu shvatanja ove provincije)...

Po opisivanju cara Konstantina, Srbi su bili istocni susedi primorskih plemena: Dukljana, Travunaca i Zahumljana; oni su, dakle, stanovali s one strane vododelnice izmedju Adrije i Dunava.

Na jugu je njihova oblast granicila kod izvora Lima i na kosama Prokletija sa vizantijskim brdovitim krajem Pilotom (Polatum).

Njenu istocnu granicu obelježavao je pogranicni grad Ras, na reci Raškoj kod Novog Pazara, oko koga se mnogo otimalo"... (Str. 67)

Sve ovo iz zapisa cara Konstantina Porfirogenota Jirecek propraca navodima iz veceg broja istorijskih izvora, pronadenih u rimskim i vizantijskim arhivima.

Kao što se vidi on je precizno locirao teritoriju naseljenu "pravim Srbima", a stanovništvo susjednih provincija nazvao imenima koja su slovenska pridošla plemena, izmiješana sa starosjedelackim stanovništvom, nosila po geografskom, a ne po nacionalnom obilježju: Dukljani, Travunci, Zahumljani i td.

No, i pored svega toga, na stranicama koje slijede, on ce vladare u Duklji, iz IX i X vijeka, nazvati "srpskim vladarima". Bez ikakvog objašnjenja odkud oni tamo, tako udaljeni od zemlje, koju je on prethodno ogranicio kao boravište „pravih Srba".

Ocigledno zaboravljajuci što je prethodno utvrdio, Jirecek piše:
"U Duklji, sa prestonicom (curiom) kod Marijine crkve (precista Krajinska), na podnožju brda Katrkola, u oblasti Krajini, na zapadnoj strani Skadarskog jezera, vladao je srpski knez Vladimir, prijatelj Vizantinaca, koga jedan grcki izvor hvali kao cestitog, moralnog i krotkog covjeka, a jedno - opet latinsko žitije - sacuvano u izvodu kod Dukljana, slavi ga kao sveca"... (Str. 118).

-------------------


Kraljevstvo od isprva


I u opisu Vladimirove pogibije u crkvi na Prespanskom jezeru, Jirecek ga naziva "Srbinom Vladimirom". No, nastavljajuci pricu o tome kako ga je njegova supruga Kosara, kci slovenskog (bugarskog) cara Samuila, prenijala u Marijinu crkvu u Krajini - sa drvenim krstom koji je umrli Vladimir držao u ruci - Jirecek ne pominje nikakve Srbe, kao podanike ovih vladara.

Naprotiv, kada se bavi ceremonijom - kakva se vjekovima održava iznosom drvenog krsta na planinu Rumiju - ceški istoricar navodi kao njene ucesnike latinske i grcke hrišcane, kao i muslimane, medu kojima, opet, nema nikakvih Srba!

Nakon osvajanja vizantijskog cara Vasilije II Duklja je ponovo postala vazalna drzava, kakva je izvjesno vrijeme bila i pod carem Samuilom. Novi dukljanski knez iz tog vremena (XI vijek), sinovac pomenutog kneza Vladimira - Vojislav, postaje osnivac dinastije Vojislavljevica, koja ce Dukljom upravljati puna dva vijeka.

Ali, i o njemu ce se u mnogim istorijskim radovima, posebno srpskih istoricara, govoriti kao o srpskom vladaru.

Doba Vojislavljevica

Vojislav je, medutim, boreci se za nezavisnost Duklje, u dva maha dizao ustanak protiv Vizantinaca, i to 1034-1035. godine, neuspješno, a 1037. i 1038. godine uspješno, kada je zbacio vizantijsku vlast i oslobodio zemlju. I slijedecu pobjedu Dukljana nad vojskom cara Konstantina IX Monomaha, koju je predvodio strateg Draca Mihailo - a koja se odigrala kod Draca 1042. godine - Jiricek prikazuje kao bitku koju su vodili Srbi.

Držeci se te teze, on ne pominje da je poslije tog vizantijskog poraza Duklja, odnosno Zeta - kako se tada sve cešce zvala - bila priznata kao nezavisna država. Tom razdoblju samostalne Duklje Jiricek posvecuje samo nekoliko redaka, u kojima kaže:
"Kod Srba je u to doba bilo dva središta sa dve dinastije. Jedna je kuca Stefana Vojislava vladala u Primorju, u pokrajinama: Duklji, Travuniji i Zahumlju. Kako je ova oblast sretno odbila napadaje Vizantinaca, postala je ona, u XI vijeku, prva narodna sila. U unutrašnjosti, u nekadašnjoj zemlji prvobitnih Srba, vladala je druga loza, koja je od kraja XI veka svojim neprekidnim napadajima na Grke bacila potpuno u zasenak vladaoce na Primorju, te ih je pred kraj XII veka sasvim potisnula i u Duklji".(Str. 122)

Savremeni crnogorski istoricar, dr Radoje Pajovic, istražuje upravo taj period dvovjekovne vladavine dinastije Vojislavljevica, sve do poslednjeg vladara iz te porodice, zetsko-zahumskog kraja, koji nosi ime kao i jedan od njegovih prethodnika - Mihailo.

On obilježava poslednji period nezavisne Zete, izmedu 1180. i 1183. godine, nakon cega je Stevan Nemanja pokorio i razorio ovu državu i pripojio je srpskoj županiji Raškoj.

U njegovom najnovijem radu precizira se ono što je Jirecek, na pocetku ovog stoljeca samo nagovještavao, i dodaje ono što je on precutkivao svjesno, ili ne spoznajuci cinjenice do kojih nije ni uspijevao doci.

Prema dr Pajovicu:
"kneza Vojislava naslijedio je njegov sin Mihailo, (prvi a ne potonji dukljanski vladar sa ovim imenom - pr. autora) godine 1046. i sa njim je vizantijski car sklopio ugovor o savezništvu i prijateljstvu, dodijelivši mu titulu protospatara. Zeta je bila prva južnoslovenska knjaževina kojoj je Vizantija priznala državni suverenitet",

konstatuje ovaj istraživac i nastavlja:

"U to vrijeme Zeti su pripojeni grad Kotor, Zahumlje i dio sjeverne Albanije do rijeke Vojuše. Zeta je ovladala i Raškom, ali je nije pripojila sebi, vec je njome vladao Mihailov sin Petrislav. U vrijeme Mihaila dolazi do raskola u hrišcanskoj crkvi, 1054. godine, i podjele na zapadnu - katolicku i istocnu - pravoslavnu. Zeta se, tako, našla na razmedi izmedu Istoka i Zapada, trpeci uticaje i jednih i drugih, ali stvarajuci i sopstveni put. Godine 1077. rimski papa Grgur VII proglasio je Mihaila za kralja Zete (Redz Sclavorum)"... (Dr Radoje Pajovic: CRNA GORA DO KRAJA XV VIJEKA, str. 19).

Osobena država

Zanimljivo je da i Jirecek - precutavši prethodno sve okolnosti vezane za dukljansku lozu Vojislavljevica, i njihovu borbu za samostalnost svoje države - pominje Mihaila, naslednika Vojislavljevog, kao «prijatelja vizantijske države», te je kao takav dobio titulu protospatora (oko 1052. godine)».

Nakon cega, veli on zatim:
"nastaje miran period od dvadeset godina, a po svoj prilici Mihailo je uzeo i kraljevsku titulu"... (K. Jirecek: ISTORIJA SRBA, str. 135).

Nema, medutim, podataka od koga je to Mihailo «uzeo kraljevsku titulu» i cime ju je uzeo: macem, ili ju je dobio necijim dekretom!

Vjerovatno zato što ju je, kako vidjesmo, dobio od rimskog pape! A pošto Jirecek smatra Mihaila Srbinom, onda tako nešto - po njemu - valja precutati. Iako je u kasnijem periodu i Stefan Nemanjic dobio pravo na kraljevski tron od pape i ponio titulu prvovencanog!

Za razliku od Jireceka - i citave škole istoricara koja je slijedila njegovu postavku o srpskoj Duklji i Zeti, još od VII vijeka - dr Pajovic tu državu smatra južnoslovenskom, osobenom, dukljanskom, i zakljucuje:

"Duklja, odnosno Zeta, u doba Vojislavljevica, u periodu od približno dva stoljeca, predstavljala je mocnu južnoslovensku državu koja je uspjela da objedini susjedne slovenske zemlje: Travuniju i Zahumlje, zetsko Primorje, dijelom Rašku i sjevernu Albaniju i postane veliko kraljevstvo od isprva. Ona je ostavila višestruku tradiciju u crnogorskoj politickoj i kulturnoj istoriji, pa razumije se i u crnogorskoj samosvojnosti. U politickom pogledu to je formiranje prve crnogorske kraljevine dinastije Vojislavljevica, što je dalo legitimitet u obnavljanju kraljevske titule 1910. godine, prilikom krunisanja Nikole Petrovica za crnogorskog kralja". (Str. 19)

Interesantno je, dakle, pitanje: koji je to narod živio u Duklji i zvao se Dukljanima ?

Da li je to bila mješavina ilirsko-romanskog starosjedelackog i slovenskog novodošavšeg življa, ili je rijec o srpskom plemenu?
I jesu li - vec prema tome - vladari Duklje, kasnije Zete, bili izdanci srpskih vladarskih porodica, ili su ponikli iz dukljanskog naroda ?

 

Nepouzdani izvori


Iz onog što je do sada navodeno o slovenskim naseljavanjima u IX i IXI vijeku (a po nekim istraživanjima i u I vijeku zajedno sa Gotima) proizilazilo bi da je, ipak, rijec o narodu složenog sastava.

Oko njegovog karaktera i nastajale su mnoge nedoumice, prisutne u pisanim dokumentima poznatim tokom nekoliko vjekova savremene istorije. Na te nedoumice ukazace i naš, toliko puta do sada citirani, ceški istoricar Konstantin Jirecek, zapisavši:

"Car Konstantin zove i Zahumljane, koji su u njegovo vreme (oko 949. godine) bili potpuno samostalni - Srbima, te dodaje, pricajuci o sebi, da Serbi stanuju ne smao u Serbliji, Zahumlju i Terbuniji, nego i u Paganiji, ali da se Duklja ne pominje na ovome mjestu... Kod Kekvamena (Kekaumenosa, oko 1080. godine), knez Stefan Vojislav je jedanput travunski Srbin, gospodar Duklje, a na drugom mjestu opet Dukljanin, toparh Zete i Stauna (Stona)"... str. 68.)


Pomno analizirajuci vizantijska dokumenta iz XI i XII vijeka - posebno ona o bitkama vodenim tada izmedu Vizantije i dukljanskih vladara - filolog i istraživac, vec citirani Željko Mušovic, dolazi do ovakvih, po malo obeshrabrujucih razmisljanja:

"Svi ti podaci daju jednu prilicno nejasnu sliku, i iz nje se teško može nešto precizno odrediti. Ipak, razni istoricari su se trudili da na osnovu njih dokažu ili jedno (da su stanovnici Duklje - Srbi), ili drugo (da stanovnici Duklje - nijesu Srbi), što nam izgleda, blago receno neozbiljno, jer ne postoje pravi argumenti za bilo koju tvrdnju - sve što kažete može biti tacno. Na primjer, stanovnici Duklje su bili Tribali. Namjerno nijesmo pojedinacno analizirali navedene vijesti i izvještaje, jer smatramo da time ne bismo ništa dokazali, vec samo još više povecali pometnju.

Razlog za ovakvo stanje je svakako i pomenuta sklonost vizantijskih pisaca da više etnickih grupa nazivaju jednim imenom - sjetimo se prvo su bili Skiti, pa Huni, pa Goti... Zatim, tu je i odredena komotnost pri etimologisanju i odredivanju etnicke pripadnosti pokorenih, ili uopšte varvarskih naroda.
Naime, Vizantincima je bilo najvažnije da jasno odvoje Varvare od Romeja i Romana a da ih, kad god je to moguce, ponize bilo imenom, bilo karakterom vijesti.

Zbog svega toga, možda je najpametnije zakljuciti da se iz vizantijskih izvora XI i XII vijeka ne može saznati ništa drugo do da su stanovnici Duklje bili Dukljani, Srbi, Hrvati, Tribali, Skiti, Dalmati... i ostala plemena". (Z. Mušovic: PRILOZI... str. 97.)

Mušovic ne mimoilazi ni sporove oko LJETOPISA POPA DUKLJANINA, o njegovoj istorijskoj nepouzdanosti i samom njegovom karakteru: da li je u pitanju latinski spis, ili latinski prevod slovenskog SPISA O GOTIMA.

Stoga se radije oslanja na dokumenta i pisma upucivana dukljanskim vladarima Mihailu i Bodinu Vojislavljevicima iz XI vijeka.

U pismu pape Grgura III, sa pocetka 1077. godine, Mihailo se naziva kraljem Slovena. A godine 1089:
"na molbu Bodina, preslavnog kralja Slovena, papa Kliment III je izdao Petru, dukljanskom nadbiskupu, bulu kojom je odobrio upotrebu nadbiskupskog ogrtaca i odredio podredene mu biskupije. Katolickom prelatu podvrgnuti su manastiri Dalmatinaca i Grka i Slovena". (Str. 100.)

Ovaj istraživac je mišljenja da "nije tacno poznato kada su dukljanski vladari poceli da nose kraljevsku titulu, a zatim i oznake". "Nekako se nametnulo", kaže Mušovic,

"da je to bilo baš 1077. godine, mada je moguce da se to desilo i ranije, jer je papa u pismu Mihaila oslovio kao kralja. Mihailo je tu titulu mogao dobiti od pape Grgura IXX, ili od nekog drugog, ili od tadašnjih careva iz Salijske dinastije, a mogao je uzeti i sam, kasnije obezbijedivši njeno priznanje, stavljajuci se pod papinu zaštitu...

Što se tice sumnji u to da je papa priznao dukljansko kraljevstvo, ili da je ono uopšte postojalo, smatramo da je baš najbolji dokaz (zanemarivši cak i pismo Bodinu, kao i kasnije titulisanje njegovih nasljednika kao kraljeva Duklje i Dalmacije) to što su se Nemanjici na to kraljevstvo pozivali kad su od pape, preko izaslanika, tražili krunu". (Str. 100-101.)


Jedna slobodna kombinacija


Pozivajuci se, na kraju, na dokument nastao 1099. godine u kome se - kao zakljucak sabora u Baru - govori o kleru i puku Dalmacije i Duklje, Mušovic „presuduje":
"Pošto nijesmo pristalice raznih težnji da se stanovnici Duklje oznacavaju kao cisti Srbi, ili cisti Dukljani, i slicno, a Duklja kao srpska ili hrvatska zemlja, jer za to, ipak, nema pravih argumenata, prihvaticemo formulaciju po kojoj je Duklja bila zemlja slovensko-dukljansko-dalmatinskog naroda i tako cemo, vjerovatno, biti najviše u pravu.

Slicno mišljenje su imali i Jagic, Rešetar i Šuflaj, koji navode da su postojali od XII vijeka: od Drave do u Zetu široki pojasi, u kojima nije bilo u obicaju ni hrvatsko ni srpsko ime, vec opci etnicki termin slovenski"... (PRILOZI..., str. 101.)

Tako izgleda ova zanimljiva, ali podosta slobodna kombinacija ovog mladog istraživaca filološke struke, ali i istoricarskih ambicija. No, daleko vece dileme otvara dr Radoslav Rotkovic nedavnom knjigom: ODAKLE SU DOŠLI PRECI CRNOGORACA.

On, najprije, navodi gledište slovenackog istoricara B. Grafenaura, prema kome su Slovenci:
"poput mogih drugih naroda, izrasli mešanjem razlicitih starosedelackih i razlicitih slovenskih sastavnih delova kao i razlicitih doseljenika koji su došli za nama"...
"Upravo zbog toga", veli zatim Grafenauer, "mi smo na tlu na kome smo se uoblicili (formirali) u stvarni autohtoni narod - ne kao prvi stanovnici, vec kao plod razvoja na tome tlu, na koje se nismo naselili kao Slovenci".

 ©  2005 - 2021 www.montenegro-canada.com  All rights reserved