Header Graphic
CRNA GORA NA DLANU > Kako su prije sto godina crnogorski iseljenici oganizovali kulturne manifestacije sirom svijeta


6 Aug 2005

Avgust 2005.

Da bi sacuvali maternji jezik, vjeru, pismo, obicaje i održavali stalnu vezu sa zavicajem, Crnogorci u dijaspori su krajem 19. i pocetkom 20. stoljeca u Sjevernoj i Južnoj Americi i Australiji izvodili djela Njegoša i kralja Nikole. Predstave su organizovala iseljenicka društva, koja su po ugledu na španske, italijanske i grcke iseljenicke organizacije u svom sastavu imale dramske i muzicke sekcije. Sve je radeno na amaterskoj osnovi.
Iako nema mnogo sacuvanih dokumenata s kraja 19. i pocetkom 20. vijeka o pozorišnim predstavama crnogorskih iseljenika, pouzdano se zna da su oni najcešce izvodili Njegošev „Gorski vijenac” i „Šcepana Maloga”, a kasnije djela kralja Nikole: „Balkansku caricu”, „Knjaza Arvanita” i druga. Osim Crnogoraca, neke važnije uloge tumacili su iseljenici iz drugih krajeva nastanjenih slovenskim življem: Hercegovci, Dalmatinc i Licani, a bilo je Rusa i Ceha. Osim djela iz crnogorske književnosti, prikazivali su i pozorišne komade srpskih, hrvatskih i ruskih pisaca.
Iseljenici su se ozbiljno pripremali za predstavu, pri cemu su cesto dobijali pomoc od profesionalnih pozorišta u velikim gradovima: Detroitu, Cikagu, Njujorku, Torontu, Buenos Airesu, Melburnu, gdje je živjelo najviše Crnogoraca. Kada bi podijelili uloge, danima bi ucili tekstove napamet. Za kostime i pozorišne rekvizite su koristili crnogorsku nošnju, oružje i gusle, koje su sa sobom donijeli iz Crne Gore, a mnoge predmete su sami pravili. Predstave su uvijek privlacile veliki broj iseljenika, ali i drugih gostiju, bilo da su grane u Sjevernoj i Južnoj Americi ili u dalekoj Australiji. O tome je pisala iseljenicka i društva štampa. Neki iseljenici su dolazili sa udaljenosti od nekoliko stotina kilometara, pa i s kraja na kraj SAD i Kanade. Dolazile su citave porodice, pa i djeca i starci.

Predstave u grckim i španskim domovima

U Detroitu, milionskom gradu, u kojem se decenijama nalazila najbrojnija grupacija crnogorskih iseljenika, 1927. godine iseljenicko društvo „Lovcen” uspješno je izvelo „Balkansku caricu” najznacajnije književno djelo crnogorskog kralja Nikole. Poznati iseljenik Nikola Šarcevic, iz crmnickog sela Gluhi Do, (nedavno umro u Detroitu), sacuvao je fotografije clanova KUD „Lovcen”, koji su kao glumci­amateri ucestvovali u predstavi. Sacuvao je i rekvizite koji su korišceni u prestavi. U izvodenju „Balkanske carice” ucestvovao je veliki broj iseljenika: Milo Vujacic, Ilija Šainovic, Zoran Matic, Mitar Vujovic, Adam Momcilovic, Krsto Cupic, Savo Brnovic, Nikola Baltic i drugi. Za njih je to bila velika cast. Svi su znali napamet „Balkansku caricu” i redovno dolazili na probe.
Pošto nijesu imali svojih prostorija, predstave su prikazivane u zakupljenim salama grckog ili španskog doma. Sala je uvijek bila puna. Iseljenici i ostali gledaoci toliko su bili oduševljeni da su tražili da se predstava ponovi, i uvijek im je želja ispunjena.
Crnogorski iseljenici u Detroitu su takode prikazivali „Gorski vijenac” i „Šcepana Malog”. Medutim, nijesu sacuvane fotografije sa tih predstava. Na tom poslu su bili angažovani i iseljenici intelektualci, školovani u Americi. Tražili su i dobijali strucnu pomoc profesionalnih pozorišta i glumaca u gradu.
I u dalekoj Australiji crnogorski iseljenici su izvodili djela Njegoša i kralja Nikole. O tome je u knjizi „Pod australskim nebom” opširno pisao Luka Markovic, iseljenik iz Crmnice: „Podstaklo me da iznesem zanimljiv primjer amaterskog pozorišnog rada naših iseljenika na najudaljenijoj tacki svijeta do koje su stigli naši ljudi, na tropskom sjeveru Australije u gradu Isfahanu...”
Svi izvodaci nijesu imali crnogorsku nošnju a ni druge kostime i rekvizite. Stoga su, uz pomoc australijanskih prijatelja iz mjesnog muzeja dobili nekakve stare španske kostime, koji su donekle mogli da udovolje svrsi, ali i to samo za izvodace koji su imali važnije uloge. Ostali su igrali u civilnim odijelima.
Da bi predstavi prisustvovao što veci broj iseljenika i drugih australijanskih gradana, zakupljena je bila velika svecana dvorana Gradske vijecnice. U štampi su objavljeni oglasi kojima se iseljenici pozivaju da u što vecem broju dodu na prestavu. Objavljene su i fotografije muške i ženske crnogorske narodne nošnje, što je izazvalo veliko interesovanje. Dvorana je bila puna. Pored crnogorskih i drugih iseljenika, prestavu je pratilo i oko stotinu Australijanaca.
Sacuvane su fotografije clanova dramske sekcije iseljenickog društva „Jadran” u Isfahanu koji su ucestvovali u izvodenju „Balkanske carice” 1929. godine. Likove su prestavljali Ðuro Rafailovic iz Paštrovica, Ðuro Gojnic iz Crmnice, Luka Markovic, takode iz Crmnice, igrao je Ibrahim­agu, Dušan Boljevic iz Paštrovica, Lazar Jovetic iz Crmnice, Luka Mitrovic iz Paštrovica, igrao je Ivana Crnojevica, Lazo Andric, iz Paštrovica, tumacio je lik mladog Stanka, dok je Marica Drvenica, inace uciteljica, rodom iz Brežice u Sloveniji, igrala Danicu. Uspjeh je bio veliki, pa su u istoj sali nekoliko dana kasnije ponovili prestavu.

Veselo vece u provinciji Cako

Iseljenicki list „Slobodna Jugoslavija”, koji je prije i u toku Drugog svjetskog rata izlazi u Buenos Airesu, objavio je 1927. godine opširan clanak Vojislava K. Martinovica iseljenika iz Bajica kod Cetinja, o radu iseljenickog društva „Durmitor” u privinciji Cako na sjeveru Argentine i o tome kako su clanovi društva izveli poznato djelo kralja Nikole „Knjaza Arvanita”.
„Po prvi put od svog postanka društvo „Durmitor” okupilo je u prostorijama svoje zgrade brojne zemljake i druge iseljenike pružajuci im veliko zadovoljstvo da na improvizovanoj pozornici predstave ovo djelo kralja Nikole, koje je izazvalo posebno interesovanje, jer je njegova radnja vezana za istoriju španskog naroda, a u tom dijelu Argentine bilo je najviše španskih doseljenika i svi su govorili španski.
Kada su pocele pripreme za prikazivanje ove drame medu crnogorskim iseljenicima je zavladalo veliko interesovanje u cijeloj crnogorskoj koloniji” ­ kaže Martinovic ­ „tako da su u svakoj kuci naišli na veliku potporu da bi što više iseljenika došli na priredbu i postigli veci uspjeh. Prostorije su bile male da prime masu naroda koji je s nestrpljenjem ocekivao pocetak prestave.
Otvaranje zavjese docekano je burnim aplauzom. Završetak svakog cina pracen je oduševljenjem gledalaca. Nema mjesta isticati pojedince. Svi su dostojanstveno i uvjerljivo odigrali svoje uloge, mada medu njima nije bilo profesionalnih glumaca. Ovu amatersku pozorišnu predstavu je izvodila vecinom crnogorska omladina iz tog dijela Argentine.
Po završetku predstave nastalo je veselje. Igrala su se crnogorska kola i pjevale crnogorske pjesme, a bilo je u guslara. Jutarnji zraci sunca zatekli su mlade u veselom raspoloženju uz svirku i pjesmu. Za dugo vrijeme ostala su sjecanja u crnogorskoj iseljenickoj koloniji, u provinciji Cako u Argentini, na ovo veselo vece kada su naši iseljenici izveli dramsko djelo kralja Nikole „Knjaza Arvanita” ­ navodi na kraju iseljenik Martinovic...”


--------------------------------------------------------------------------------

Pasoši kao ulaznice

U nekim mjestima u Sjevernoj i Južnoj Americi na predstavama koje su organizovala crnogorska iseljenicka društva umjesto ulaznice bilo je dovoljno imati sacuvan pasoš ili bilo kakvu drugu putnu ispravu, voznu kartu ili neki drugi dokument iz 19. i 20. vijela. Sacuvana je iseljenicka putna isprava jedne crnogorske sedmoclane porodice u brazilskom gradu Sao Paolu, kada je 16. jula 1925. godine korišcena kao ulaznica za pozorišnu predstavu. Vlasnici pasoša mogli su prisustvovati i svim drugim iseljenickim manifestacijama koje su u tom i drugim gradovima Brazila, Argentine i Urugvaja organizovala crnogorska iseljenicka društva...

--------------------------------------------------------------------------------


Vlado Gojnic

 ©  2005 - 2021 www.montenegro-canada.com  All rights reserved