Header Graphic
CRNA GORA NA DLANU > Crnogorci u Rusiji


7 Aug 2005

Nina I. Hitrova: CRNOGORCI U RUSIJI U DRUGOJ POLOVINI 18. VIJEKA


Vladicina misija



Sredinom 18. vijeka ukupno stanje u Crnoj Gori je i dalje bilo veoma teško. Smještena na nevelikom planinskom prostoru, kao u mengelama stiješnjena medu teritorijama Turske i Mletacke, nije mogla da obezbijedi prehranjivanje velikog dijela svog stanovništva. Glad je mnoge Crnogorce primoravala da napuštaju svoje rodne krajeve, iako se odlazak radnosposobnog muškog stanovništva nepovoljno odražavao na odbrambenu moc zemlje, jer su Crnogorci morali biti stalno u pripravnosti da bi odbijali napade Osmanlijske imperije.
Preseljavanje u daleku ali prijateljsku Rusiju Crnogorcima se nije cinilo neprirodno. Evidentna je bila ne samo etnicka bliskost Crnogoraca sa ruskim narodom, srodnost jezika i ista religija, nego i zajednicki politicki ciljevi i neophodnost zajednicke borbe protiv Osmanlijske imperije. Crnogorce je, kao i druge narode sa jugoslovenskih prostora, privlacila mogucnost ucešca u ratovima koje je u toku 18. vijeka Rusija vodila protiv sultanske Turske. Oni su se nadali da ce njihovo ucešce u borbama protiv Turske doprinijeti likvidaciji ugnjetavanja Porte na Balkanu, jer je Turska i dalje Crnu Goru smatrala dijelom svoje teritorije. Tako je 1756. godine Porta na Crnu Goru uputila kazneni pohod sa ciljem da primora Crnogorce da joj placaju porez. Na celu turske vojske u tom pohodu bio je Hadži - Mehmed - paša.
Polovinom 18. vijeka za Rusiju nije gubio znacaj zadatak da povrati od iskona ruske zemlje i izbori izlazak na Crno more. U to vrijeme Rusija je imala znacajne uspjehe u borbi protiv Krima i Turske, koji su došli kao rezultat azovskih pohoda 1695 - 1696. godine. Pobjeda ruske vojske kod Azova znacajno je doprinijela jacanju medunarodnog prestiža Rusije i Povecanju njenog znacaja kao ucesnice u protivturskom savezu.

Ruske prilike

U drugoj polovini 18. vijeka naglo se povecava aktivnost Rusije i jaca njen uticaj na medunarodne poslove. U isto vrijeme više dolazi do izražaja težnja vladajucih krugova Rusije da putem pobjedonosnih ratova oslabi zapoceto raspadanje kmetovskog sistema i iskoristi osvajanje novih zemalja za ublažavanje unutrašnjih protivurjecnosti i stišavanje kmetovske borbe protiv svojih ugnjetaca.
Da bi privukla jugoslovenske doseljenike i ukljucila ih u svoju službu, ruska vlada im je dodjeljivala zemljišne parcele i uvodila za njih razne olakšice i privilegije. Takva politika ruske vlade prema doseljenicima bila je povezana sa planom osvajanja i naseljavanja nenaseljenih plodorodnih krajeva Rusije stvaranjem ratnicko - privrednih naselja. U toku tri godine, od 1751 - 1753. na jugu Rusije je došlo do znacajnih promjena. Tamo su nikle citave nove oblasti - Nova Srbija i Sloveno - Srbija. Na celu preseljenickih grupa bili su Jovan Horvat, Jovan Ševic i Rajko Preradovic. Oni su, pored raznih privilegija, dobili i generalmajorske cinove. Nakon toga, u stepi, gdje su do tada samo Kozaci branili granicu Ruske imperije, naseljavali su se Jugosloveni, koje je privlacila borba protiv Tatara i Turaka. „Ta Nova Srbija i Sloveno - Srbija, pretece Novorusije - kako je zapisao ruski slavista V. Grigorijevic - bili su rasadnici aktivista koji su postali poznati na društvenim i ratnickim poprištima. Istorija ih, naravno, nije zaboravila”.

Važan podsticaj

Znacajan podsticaj za masovno preseljavanje Crnogoraca u Rusiju bilo je putovanje mitropolita Vasilija Petrovica u Rusiju. On je krenuo na put 1752. godine radi dobijanja politicke podrške i materijalne pomoci. Medu nekoliko projekata, koji su predstavljeni vladi Jelisavete Petrovne, bio je posebni predlog za preseljenje Crnogoraca u Rusiju. Novi materijali kojima raspolažemo omogucavaju nam da to pitanje razmotrimo detaljnije nego što je to bilo moguce u dosadašnjoj literaturi.
Polovinom 18. vijeka, u vezi sa proglašavanjem od strane Jelisavete Petrovne povratka petrovskog uredenja, pocelo se više pažnje poklanjati armiji. U cilju jacanja borbene moci bilo je odluceno da se u vojnu službu ukljucuju doseljenici, posebno Crnogorci, koji su se odlikovali hrabrošcu i odvažnošcu. Zbog toga, kad je u maju 1753. godine mitropolit Vasilije bio u Moskvi, i predložio da se, nakon njegovog povratka u Crnu Goru, u Rusiju upute one porodice koje za to izraze želju, vlada Jelisavete Petrovne se o tome predlogu izjasnila pozitivno.
Mitropolit Vasilije Petrovic je na Ruskom dvoru, takode, postavio pitanje medunarodnog položaja Crne Gore i njenog odnosa prema Osmanlijskoj imperiji. On je uspio da vladu Jelisavete Petrovne uvjeri da su Crnogorci slobodan narod, da ne placaju danak Porti i da stalno, sa oružjem u rukama, brane svoju nezavisnost. To je bio veliki uspjeh misije crnogorskog mitorpolita.
Mitropolit Vasilije se u Rusiji unaprijed dogovorio da se uvjerenja za preseljavanje daju onim Crnogorcima koji izraze želju da stupe u rusku vojnu službu. Prilikom njegovog obracanja Senatu u svojstvu motivacije pojavila se okolnost da su mnogi doseljenici nezakonito prisvajali plemicke titule i predstavljali se lažno kao Crnogorci, što je moglo nanijeti štetu „slavi i casti crnogorskog naroda. Senat je prihvatio izvještaj i argumente mitorpolita. Ali, u isto vrijeme, da ne bi komplikovali proceduru, u Peterburgu su odlucili da je za lica koja su vec bila u bilo kojoj državnoj službi, dovoljno dostaviti dokumenat o tome-potvrdu ili slicno, „na osnovu cega on može bez ikakve sumnje biti primljen u rusku vojnu službu”.

Prepiska s Becom


To znaci da je uvjerenja o dozvoli preseljavanja trebalo izdavati samo onima koji nikada nijesu radili u državnoj službi.
Mitropolit Vasilije Petrovic je polagao velike nade za organizaciju preseljavanja iz Crne Gore u Rusiju na Šcepana Petrovica, koji je služio u ruskoj armiji i ranije je izvršavao slicne naredbe. Kapetan Petrovic je 1753. godine bio unaprijeden u cin drugog majora upucen u komandu generalmajora Ševica. Potom je, na molbu mitropolita Vasilija, premješten u Kijev sa vecim cinom, prvog majora, i ukljucen u armijski puk.
Pred povratak u domovinu, mitropolit Vasilije je iz Kijeva obavijestio Ministarstvo inostranih poslova da ce se potruditi da Crnogorce, koji su radili u državnoj službi, ubijedi da predu u rusku vojnu službu. Zbog toga je mitropolit Vasilije molio da ambasador u Becu G. K. Kejzerling prihvati saradnju u vezi sa preseljavanjem Crnogoraca u Rusiju.

Dozvola za prelazak

Radi uspješnije organizacije preseljavanja Crnogoraca u Rusiju, vlada Jelisavete Petrovne je, imajuci u vidu želju koju je ispoljio mitropolit Vasilije Petrovic, uputila u Crnu Goru Šcepana Petrovica sa nekoliko podoficira. Crnogorske preseljenike ocekivao je dug i težak put do Rusije, preko teritorija Mletacke republike i Habzburške imperije. U januaru 1754. godine iz Peterburga je ponovo bio upucen reskript ambasadoru u Becu G. K. Kejzerlingu u kojemu je bila sadržana naredba da od Beckog dvora zatraži odobrenje za „slobodni prolaz” Crnogoraca preko austrijske teritorije. U reskriptu se, tim povodom, ukazivalo da je ambasador obavezan da „uspješno predstavi problem” kako bi Crnogorcima i drugim narodima iz tih krajeva, koji su sasvim slobodni, „ulazak u našu imperiju bio dozvoljen”.
Ambasador Kajzerling 12. (21.) marta obavještava Peterburg da je on kancelaru Kaunicu predao notu, koja se odnosi na prelazak crnogorskih preseljenika s molbom da im se na putu ukaže „prijateljska pomoc”. Pri tom se naglašava da se prelazak zasniva na normama medunarodnog prava. Zbog toga se ruska vlada „vec unaprijed nada da za dozvoljavanje takvog prelaska nece biti prepreka”.
Ispoljavajuci odlucno suprotstavljanje izlasku slovenskog stanovništva sa svojih teritorija, Austrija se nije protivila prelasku Crnogoraca. U odgovoru na Kejzerlingovo obracanje, vlada Marije Terezije je saopštila da ukoliko se pomenuti narodi, „u slobodi nalaze”, ne samo što ce bez prepreka biti propušteni, nego se „i na mogucu pomoc, nesumnjivo, mogu nadati”. Ali je u isto vrijeme bio postavljen i uslov: da Crnogorci ne pozivaju sa sobom Srbe - austrijske podanike.
U toku diplomatskih prepiski vezanih za preseljavanje Crnogoraca bilo je pokrenuto pitanje politickog statusa Crne Gore. Došlo je do ispoljavanja dijametralno suprotnih stavova zvanicnih krugova Beca i Peterburga o tom suštinskom pitanju. Habzburška monarhija, koja je imala za cilj širenje svojih teritorija u pravcu dunavskog bazena i jadranske obale, nije racunala sa željom Crne Gore da dobije svoju nezavisnost. U toku dugog vremena austrijska vlada je nastavila da gleda na Crnu Goru kao na teritoriju podvlašcenu Turskoj. Potom je ona to utvrdila mirovnim dogovorom, koji je zakljucila sa Portom u Svištovu 1791. godine, prema kojemu su Crnogorci bili ukljuceni u medunarodni traktat kao sultanovi podanici.

Suprotna gledišta

U noti koja je kao odgovor urucena 18. aprila 1754. godine G. Kejzerlingu, naznaceno je da Crnogorci odavno priznaju vrhovnu tursku vlast, placaju dažbine, što znaci da su izgubili „status potpuno slobodnog naroda”. Izražavajuci sumnju u istinitost takvih tvrdnji, Kajzerling je sa svoje strane preduzeo mjere da se razjasni kako stvarno stoji to pitanje. Potom je on u Peterburgu uputio sljedece objašnjenje: Crnogorci nijesu slobodni, vec su potcinjeni Turskoj i placaju joj porez, koji se sastoji „od jedne vrece zlata i jedne sablje”. (Obavezni su da se bore u sastav turske armije N. H.)
Osim toga Austrija je podsjetila Rusiju na saveznicke obaveze u odnosima prema Turskoj, naglašavajuci da je u interesu obiju država da striktno poštuju dogovor zakljucen sa Portom 1739. godine i da ne daju nikakve povode za njegovo kršenje. Ukazujuci na to, kancelar je molio da se stavi do znanja Ruskom dvoru da Turci žele „dobrog susjeda”.
Kao što nam je poznato, putovanje mitropolita Vasilija Petrovica u Rusiju, njegovi kontakti sa ruskim državnicima i izdavanje knjige „Istorija Crne Gore” (1754. godine), u kojoj je naglašen njen nezavisni položaj, doprinijeli su stvaranju kod ruske vlade i ruske javnosti predstave o tome da Crnogorci nijesu u podaništvu pod Turskom. Vlada Jelisavete Petrovne je bila riješena da ne odstupa od ranije donesene odluke i nastavila je da istrajava na slobodnom propuštanju Crnogoraca, kao naroda koji ni od koga ne zavisi. Kejzerlingu je upucena naredba o tom pitanju da ponovo „stvori pravu predstavu” Beckom dvoru.
U pogledu politickog statusa Crne Gore Rusija je bila zauzela cvrstu poziciju. Ona je Crnogorce gledala kao slobodan narod, a ne pod vlašcu Turaka.


Slobodan narod


Tim povodom u dopisu koji je 8. avgusta 1745. godine Ministarstvo inostranih poslova uputilo Ministarstvu odbrane, je sadržano: „Iako je nesporno da se u okruženju Crnogoraca nalaze mnogi drugi narodi koji su pod turskom vlašcu, ali Crnogorci, kojima bez ikakvih prepreka treba da bude dozvoljen prelazak u Rusiji, su slobodan narod, Turcima ne placaju dažbine, nego, naprotiv[u], u cilju sopstvene zaštite, oni s Turcima stalno imaju problema, o cemu nas je njihov arhijerej (Vasilije Petrovic N. H.) istinski uvjerio, te da nakon toga Becki dvor u to ne treba da sumnja, vezano za stavove Otomanske porte, kada pomenuti Crnogorci, kao slobodni ljudi, budu prelazili preko austrijskih teritorija na putu za Rusiju”.
[u]Ništa manje kategorican odgovor bio je dat Beckom dvoru na njihove tvrdnje da su Crnogorci pod vlašcu Turaka. U reskriptu Kejzerlingu je receno: „Crnogorci o kojima je ovdje rijec (upravo oni na ciju molbu treba da im dozvoljen prolaz u Rusiju bude), prema pouzdanim informacijama su stvarno slobodni ljudi koji ne priznaju vrhovnu vlast Porte, a što je još bolji dokaz, dažbine ne placaju, nego su cak prinudeni da stalno budu pripravni za borbu protiv Turaka. I ako bi citav ovaj narod pomenutim dogovorom bio ustupljen Porti, ipak bi Crnogorci, u to ne treba sumnjati, po prirodi svojoj, uvijek bili slobodni ljudi koji ni od koga ne zavise. Zato o njihovom podaništvu, bez njihovog znanja i saglasnosti dvije države, nikako nije moglo biti dogovora. Prema tome, sve što je dogovoreno izmedu Porte i Mlecana, bez znanja i pristanka tog naroda, nema nikakve snage, ni važnosti”.

U zakljucku vlade Jelisavete Petrovne je sadržano da Rusija nema „trajni mir” sa Turskom i trudi se da poštuje „dobar sporazum”. Istovremeno, oslanjajuci se na saveznicke odnose sa Austrijom, ona skrece pažnju da „ništa više ne traži nego da Crnogorci, koji su slobodni ljudi, i žele da se presele u Rusku imperiju, budu bez ikakvih smetnji propušteni preko austrijske teritorije, a oni su sami dužni da se brinu o svom prelasku preko turskih oblasti”.

Bez odlaganja

O tome koliko je vlada Jelisavete Petrovne bila zainteresovana za dolazak i ukljucivanje u rusku vojnu službu Crnogoraca svjedoce mjere koje su dalje preduzimane u vezi sa njihovim preseljavanjem u Rusiju. Sva pitanja vezana za taj posao rješavana su bez odlaganja. Ruska vlada je obznanila svoje diplomatsko - politicke stavove u Becu i Konstantinopolju, stavivši im u obavezu da u svakom pogledu ukazuju pomoc Crnogorcima koji žele da se presele u Rusiju. Pored obracanja Beckom dvoru, Kejzerling je takode, bio obavezan da stupi u pregovore sa mletackom ambasadom u Becu u vezi sa slobodnim prelaskom Crnogoraca preko teritorije Mletacke republike, da im ne bi „nanosili uvrede i neprijatnosti, nego da prema njima postupaju popustljivo”. Njemu licno je naredeno da daje pasoš i korisne savjete i uputstva svim Crnogorcima koji su putovali u Rusiju.
Troškovi prijema i smještaja doseljenika u novim mjestima padali su na Kijevsku gubernijsku kancelariju. U Kijevu se, po naredenju viceguvernera I.I. Kostjurina, vršio raspored po stanovima, urucivao novac za ishranu ljudi i stocna hrana. Svi uslovi su bili isti kao i za srpske preseljenike koji su, na celu sa generalom Horvatom, naselili oblast nazvanu Nova Srbija.
U aprilu 1755. godine, nova grupa Crnogoraca, u kojoj ih je bilo oko stotinu, u pratnji kapetana Feofila Ivanovica, uputila se iz Crne Gore u Rusiju preko Madarske. O tome da ce oni za osam do cetrnaest dana biti u Zemunu, u Ruskoj ambasadi u Becu saznalo se od porucnika ruske službe Nikolaja Petrovica, koji je boravio u Crnoj Gori. Njega je uputio mitropolit Vasilije Petrovic sa pismima za rusku vladu.

Saglasnost i prepreka

Na molbu Ruske ambasade u Becu kancelar Kaunic je dao saglasnost za propuštanje crnogorskih preseljenika preko granice. Ubrzo nakon toga Becke vlasti su uputile naredbu pogranicnim odredima u Madarskoj da bez prepreka propuštaju ljude koji dolaze iz Crne Gore na putu za Rusiju. Ali, kancelar je zahtijevao stalno poštovanje uslova koji su se odnosili na sve preseljenike koji su dolazili sa turske strane, a to je znacilo da se mora ispoštovati rok njihovog zadržavanja u karantinu.
Ali, bez obzira na mjere koje je preduzela Ruska ambasada u Becu, nije se uspjelo da se obezbijedi nesmetan prelazak prve grupe preseljenika u Rusiju preko austrijske teritorije. Kapetan F. Ivanovic, koji je pratio tu grupu, iako je bio rodom iz Crne Gore, živio je zajedno sa porodicom u Zemunu, gdje je posjedovao svoju kucu i radnju. Zbog toga nije bilo nikakve garancije da ga nece zadržati austrijske vlasti, koje su ometale odlazak svojih podanika.
Kada je zemunski kapetan izdao naredbu za njegovo hapšenje, on je odmah, zajedno sa N. Petrovicem, ilegalno otputovao u Kijev. Pred svoj polazak, on je otpremio u Zemun trideset ljudi, a ostalima je ostavio da sami odlucuju o tome da li ce putovati u Rusiju, ili ce se vratiti kuci. Kejzerling, koji je ranije predosjetio šta ce se dogoditi sa ovom grupom, otputovao je u Zemun kako bi ih srio i uputio preko granice Mihailovica, koji je bio došao u Bec u vezi sa poslovima general - majora Horvata. Iako je on u Zemunu ostao nekoliko mjeseci, nije mu pošlo za rukom nikoga niti da otpremi niti sretne.


Spremni za put


Porucnik N. Petrovic je u Kijevu predao pisma mitropolita Vasilija u gubernijsku kancelariju. Mitropolit je obavještavao ruske vlasti o spremnosti hiljadu ljudi da otputuju iz Crne Gore i presele se u Rusiju, te da ocekuje dolazak Šcepana Petrovica koji bi ih pratio. U Senti je 22. septembra bilo odluceno da se uputi Stjepan Petrovic sa dva podoficira sa zadatkom da na madarskoj granici „ne samo pronalaze i otpremaju u Kijev pomenutih stotinu Crnogoraca, nego istovremeno da ocekuju dolazak iz Crne Gore još hiljadu Crnogoraca koji tamo cekaju potpuno spremni za put”.
U februaru 1756. godine na granicu je stigla druga grupa od oko osamdeset Crnogoraca na celu sa porucnikom ruske službe Jakovom Ezdimirovicem. Oni su putovali preko Bosne i stigli u Mitrovicu. U Becu je 12. februara 1756. godine bila donesena odluka o propuštanju Crnogoraca. Jakov Ezdimirovic, zajedno sa svojom bracom, kaplarima Dmitrijem i Cvenom, prošao je mitrovacki karantin i nakon što je od Šcepana Petrovica dobio pasoš, krenuo je 3. marta 1756. godine u Petrovaradin. Pa ipak, oni su bili uhapšeni, i kada je austrijski general Gelfrejh nad Ezdimirovicem i njegovim saputnicima sprovodio istragu, u prisustvu nekoliko Turaka, postavio mu je pitanje „da li je on, stvarno, Crnogorac ?” Bez obzira na potvrdan odgovor, on ih je uputio u Esen, generalu Mersiju, koji je komandovao vojskom, i njih „opasne zlikovce”, u pratnji oficira i nekoliko vojnika, sproveli su kroz grad, uz prisustvo okupljenog naroda, i doveli u Esen, gdje je nad njima ponovo sprovedena istraga. Crnogorci su bili oslobodeni zatvora zahvaljujuci molbi G. K. Kejzerlinga. Pa ipak je pukovnik Janoš, Crnogorce zadržao u Mitrovici još dvije nedjelje. Ali to je bilo samovoljno djelovanje pogranicne administracije. Austrijska vlada, imajuci u vidu saveznicke odnose sa Rusijom, održala je dato joj obecanje.

Mjesto odredišta

Za uspješno organizovanje preseljavanja Senat je prvobitno dodijelio šest hiljada ruskih zlatnika za putne troškove. Osim toga, 11. aprila 1756. godine, po naredenju S. Petrovica, iz odreda general-majora Ševica bili su upuceni kapetan Simeon Pišcevic, adutant Ivan Markov i podoficiri Aleksej Krestic, Nikita Sobecki, Georgij Markov i Nikolaj Crnogorac. Zatim, u julu 1757. godine, bila je donesena odluka da se u Trst uputi S. Pukov, radi uspješne organizacije preseljavanja Crnogoraca i drugih Jugoslovena u Rusiju. Za mjesto njihovog naseljavanja bila je odredena teritorija izmedu Orenburga i Stavropolja. U uputstvima za preseljavanje je bilo sadržano da je crnogorski narod „slobodan i nijednoj državi nije potcinjen”, nego njime sopstvena duhovna vlast i vojvode upravljaju. Po dolasku u Bec, Puckov je bio obavezan da precizira kada ce iz Crne Gore krenuti grupa od hiljadu preseljenika, i kojim ce pravcem putovati. U isto vrijeme mu je naredeno da svoje djelovanje koordinira sa Šcepanom Petrovicem. Oni su bili obavezni da na licu mjesta odlucuju kako je najbolje organizovati posao, da li da djeluju odvojeno ili zajedno, kako da preseljenike sretaju, prihvataju i upucuju u Rusiju.
U vezi sa organizovanjem masovnog preseljavanja iz Crne Gore u Rusiju, mitropolit Vasilije je pokrenuo pitanje formiranja posebnog crnogorskog husarskog puka u Rusiji. On je za dužnost komandanta tog puka bio predvidio Ivana Podgoricana (Podgoricu) koji je služio Slavonskom husarskom puku u Austriji, koji je uživao reputaciju hrabrog ratnika. Po mišljenju mitropolita Vasilija Petrovica, niko drugi nije mogao biti dostojniji zvanja komandanta crnogorskog husarskog puka, nego Ivan Podgorica, koji je imao ogromno iskustvo u vojnim poslovima i husarskoj službi. Pa ipak, pitanje prelaska Ivana Podgorice u rusku vojnu službu odugovlacilo se dvije godine, jer Becki dvor nije bio raspoložen da otpušta iskusne oficire koji su se nalazili u austrijskoj armiji.

Važna misija

U Peterburg je 10. decembra 1757. godine doputovao mitropolit Vasilije Petrovic u pratnji guvernera Stanislava Radonjica i uticajnih starješina-serdara Vukala Vukotica, vojvode Mojsija Plamenca, Petra Ðuraškovica i Nikolaja Kneževica. Ovakav sastav delegacije svjedoci o važnosti misije. Mitropolit Vasilije je 4. oktobra 1758. godine Jelisaveti Petronoj, u ime cijelog naroda crnogorskog, urucio molbu o prijemu u podaništvo i pod pokroviteljstvo Crne Gore. Ali, uporedo sa tim odlucujucim korakom, on je zapoceo pregovore i o drugim, konkretnijim predlozima, cije je ostvarenje zavisilo iskljucivo od ruske vlade, kao što su upis djece iz uglednih crnogorskih porodica u ruske vojne škole i definitivno rješenje o formiranju crnogorskog husarskog puka u ruskoj armiji.
U Ministarstvu inostranih poslova je 15. jula 1757. godine sacinjena zabilješka u kojoj su dati odgovori mitropolitu Vasiliju u vezi sa njegovim obracanjem. Što se tice molbe za prijem u podaništvo i pod pokroviteljstvo, receno je: „Sada bi svaka formalnost mogla biti opasna i citavom crnogorskom narodu donijeti nesrecu zbog velike blizine Crnoj Gori neprijateljskih naroda, a ogromne udaljenosti Ruske imperije, pa se rješavanje tog pitanja ostavlja za neko buduce, bolje vrijeme”. U vezi sa molbom za školovanje Crnogoraca u ruskim vojnim školama nije bilo nikakvih teškoca. Nepunoljetna „poskitana” djeca iz Crne Gore, koja su sa delegacijom doputovala u Kijev, najprije su upisana u Kijevsku duhovnu akademiju.


Grupa za grupom


Medu njima su bila dva sinovca mitropolita Save i jedan sinovac mitropolita Vasilija Petrovica, kojega je on želio da povede sa sobom u Peterburg. Medutim, ubrzo su sva ta djeca premještena u Peterburg i upisana u srednju vojnu školu.
Ruska vlada je, takode, izrazila spremnost da izade u susret želji crnogorske strane o formiranju crnogorskog husarskog puka. U vrijeme podnošenja molbe Beckom dvoru da oslobodi obavezu u austrijskoj vojsci Ivana Podgoricu radi formiranja crnogorskog husarskog puka, pojavila se sljedeca okolnost. U reskriptu Kejzerlingu od 14. aprila 1758. godine nalaže mu se da on obavijesti Becki dvor o tome da se u Rusiji formira crnogorski husarski puk, te da je za to potrebno imati „dobre oficire koji su, uz to, porijeklom Crnogorci”.
Mjere koje je preduzela vlada Jelisavete Petrovne u vezi sa organizovanjem masovnog preseljavanja iz Crne Gore u Rusiju djelovale su efikasno. U Kijev je 3. septembra 1756. godine pristigla grupa na celu sa konjickim narednikom Jakovom Fišerom. Prilikom rasporedivanja na novo mjesto življenja dvadesetak Crnogoraca je izrazilo želju da stupi u rusku vojnu službu. Njih su ukljucili u odred kojim je komandovao Feofil Ivanovic, smješten u ukrajinskom mjestašcu Oster. U decembru 1756. godine taj odred je premješten u Orenburg.
Nakon što je Mletacka dala pristanak na prelazak Crnogoraca preko njenih granica, preko Trsta i Rijeke, tamo je doputovao Puckov sa Petrovicem i njegovim odredom. Puckov je ubrzo obavijestio Peterburg da je on iz Trsta otpremio cetiri grupe Crnogoraca (po 25 ljudi), dajuci im pasoše, za svaku grupu po jedan, koje je dobio od tršcanskog guvernera. U isto vrijeme Petrovic je iz Rijeke upucivao u Rusiju sve Crnogorce koji su pristizali u taj grad.
Jedna od grupa, sastavljena od trideset ljudi, koju je vodio S. Pišcevic, stigla je u Kijev 19. maja 1757. godine. Iz te grupe dvadeset jedan covjek je bio odreden za sastav crnogorskog husarskog odreda. Jakov Fišer je 6. oktobra doveo drugu grupu od sedamdeset devet ljudi, a 10. decembra 1757. iz Rijeke je u Kijev stigao Š. Petrovic sa velikom grupom crnogorskih ratnika koji su izrazili želju da služe u Rusiji, i to: 6 kapetana, 5 porucnika, 12 kaplara, 109 obicnih vojnika i jedan sveštenik.

Kao Crnogorci

Prema evidenciji napravljenoj u Ministarstvu inostranih poslova 1756. godine u Rusiju je stiglo 99 osoba, medu kojima 13 žena, a 1757. godine 161 lice, medu kojima 56 žena i djece. Svi su oni bili upuceni na naseljavanje u Orenburg. Pored toga, 1757. godine stigla je još jedna grupa od 162 odrasla lica i desetoro djece. Crnogorci su bili upuceni u Moskvu, u kancelariju vojne uprave, radi formiranja posebnog crnogorskog eskadrona u ruskoj armiji. Djeca su primljena i upisana na Moskovski univerzitet.
U ljeto 1757. godine u Peterburg je stigao izvještaj da je u Rusiju, u malo mjesto Racu, stiglo dvjesta Crnogoraca. Radi njihovog prevodenja preko granice imperije bio je pozvan iz Orenburga porucnik J. Ezdimirovic, cija je porodica bila uhapšena na austrijskoj granici. Trebalo je da se on sa austrijskim vlastima dogovori o oslobadanju svoje porodice i o prevodenju, bez smetnji, Crnogoraca preko granice u Rusiju.
Zajedno sa njim otputovao je konjicki oficir Miznikov. Po dolasku na lice mjesta Ezdimirovic nije pronašao Crnogorce. Zbog toga je on, izmedu jugoslovenskih stanovnika iz Bosne, Hercegovine i Albanije sakupio one koji su željeli da se presele u Rusiju i doveo na granicu impozantnu grupu od 1600 ljudi, od kojih su u Rusiju uspjeli da se dosele samo 824 covjeka. Pošto je Becki dvor dozvolio prelazak preko granice samo preseljenicima iz Crne Gore, njima je bilo receno da se predstavljaju kao Crnogorci.

Kraj doseljavanja

Prema podacima Ministarstva inostranih poslova, 1758. godine u Rusiju su dovedena 942 covjeka, od cega 510 žena i djece. Od njih je 207 stupilo u rusku vojnu službu. Ostali su bili upuceni na naseljavanje prema sljedecem rasporedu: 688 u Novu Srbiju, a 17 u Sloveno-Srbiju. U periodu od 1756. do 1759. godine iz Crne Gore u Rusiju je doseljeno 1499 ljudi.

Pa ipak, precizan podatak je teško navesti, jer su se cesto pod crnogorskim imenom doseljavali i ljudi iz drugih jugoslovenskih zemalja (kao što je bio slucaj i sa Ezdimirovicevom grupom), jer su se austrijske i mletacke vlasti suprostavljale preseljavanju svojih podanika u Rusiju, samo su za Crnogorce pravili izuzetak. U oktobru 1758. godine konjicki narednik crnogorskog odreda Ignjatije Koncarevic i kaplar Ivan Stancelic, doveli su u Rusiju, radi stupanja u rusku vojnu službu, pod imenom Crnogoraca, 34 Dalmatinca.

U uslovima kada je Rusija bila iscrpljena ratovima protiv Pruske, da ne bi došlo do usložnjavanja odnosa sa Turskom, 6. novembra 1758. godine donesena je odluka da se prekine sa doseljavanjem u Rusiju podanika Turske imperije. Crnogorcima koji nijesu bili turski podanici dozvoljeno je da se sami mogu preseljavati u Rusiju.
Tako je 6. marta iste godine Puckovu upucena naredba u Trst da se sa oficirom koji mu je bio pridodat, vrati u Rusiju. Posljednja grupa od 135 preseljenika, na celu sa I. Markovim, doputovala je u Rusiju u jesen 1759. godine. Za uspješno prevodenje u Rusiju preseljenika iz Srbije i Crne Gore, J. Ezdimirovic je unaprijeden u cin majora.


Podgorica u Rusiji


U ukazu je bilo sadržano da mu se „za uspješno vršenje službe”, pored unapredenja u viši cin, dodjeljuje i novcana nagrada u iznosu od trista ruskih zlatnika, koja je, u isto vrijeme, dodijeljena S. Petrovicu i S. Pišcevicu. Kasnije, imajuci u vidu da je Ezdimirovic u Rusiju doveo 1236 „sloveno-srpskih” ljudi, unapreden je u cin potpukovnika i dodijeljen mu je dupli dio zemlje u Novoj Srbiji.
Poslije prestanka organizovanih mjera za preseljavanje Crnogoraca u Rusiju, iz Crne Gore nije bilo masovnog preseljavanja sve do kraja 18. vijeka. Samo su 1804. godine u Rusiju stigle porodice hercegovackih ustanika, koji su, na poziv ruske vlade, ucestvovali u rusko - turskom ratu 1787 - 1791. godine. Nepremostive prepreke za to preseljavanje bili su udaljenost Rusije od Crne Gore i nedostatak novcanih sredstava. Prema proracunu Š. Petrovica, za putne troškove svakog preseljenika bilo je potrebno najmanje šest ruskih zlatnika. Za period od 1756 - 1759. godine za otpremanje i dolazak u Rusiju 1499 preseljenika ruska vlada je utrošila 42.168 rubalja i tri cetvrtine kopejke.
U toku pedesetih i pocetkom šezdesetih godina ruska vlada se pripremala za rat sa Pruskom, koja je nastavljala svoju osvjacaku politiku prema istoku Evrope. Zbog toga je bilo potrebno jacanje odbrambenih snaga i borbene gotovosti ruske armije i povecanje broja boraca. U tom pogledu nade su se polagale i na Crnogorce. Ali, krajem pedesetih godina 18. vijeka, bez obzira na znacajan broj preseljenika iz Crne Gore, za stvaranje posebnog crnogorskog husarskog puka još nije bilo dovoljno vojnickog i starješinskog kadra. Kao odgovor na više puta ponovljeno obracanje Crnogoraca u vezi s tim pitanjem, 18. maja 1758. godine bio je izdat ukaz o formiranju crnogorskog eskadrona, o cemu je bio obaviješten mitropolit Vasilije Petrovic. U isto vrijeme on je obaviješten o tome da ce, kad bude sakupljen dovoljan broj za formiranje crnogorskog puka, on svakako biti formiran i nazvan crnogorski, sa punim pravom slobodnog dobijanja rješenja o odsustvu i za odlazak u domovinu, kao i za sve strance u ruskoj vojnoj službi.
U Moskvi su se sprovodile prethodno pripremljene mjere kojima je svim Crnogorcima, koji su željeli da stupe u rusku vojnu službu, bilo ponudeno da se upisuju u crnogorske eskadrone. U Moskvu su, takode, bili upuceni crnogorski preseljenici iz Kijeva i Orenburga. Ministarstvo odbrane je preduzelo odgovarajuce mjere za snabdijevanje uniformama, oružjem i konjima (sa racuna troškova pet hiljada rubalja za sto pedeset ljudi) u Pskovu i Velikim Lukama. Poslije obuke ti eskadroni su se ulili u ratnicke djelove ruske armije, koji su se borili na frontu prema istocnoj Pruskoj. Tim snagama je tada komandovao vrhovni komandant V.V. Fermor. Krajem januara 1758. godine sva istocna Pruska nalazila se u rukama ruske vojske.

Pohvala za hrabrost

Mnogi Crnogorci su izrazili želju da stupe u redove aktivne ruske armije. Zajedno sa drugim Jugoslovenima oni su se borili u sastavu srpskog, madarskog i moldavskog puka, koji su se nalazili pod komandom P.A. Rumjanceva. Ruska vojna komanda je više puta zapažala hrabrost i odvažnost tih pukova.
Iduci u susret željama koje je ispoljavala ruska vlada, Becki dvor se 1759. godine saglasio da oslobodi službe u austrijskoj armiji I. Podgoricu. U to vrijeme ruska vojska je imala uspješne operacije u Pomeraniji. Obracajuci se u vezi s Podgoricom Austriji, koja je zajedno sa Rusijom ucestvovala u sedmogodišnjem ratu, Ruski dvor je izrazio nadu da ce austrijska vlada udovoljiti toj molbi, tim prije što Podgorica, služeci u ruskoj armiji „ravnomjerno u korist zajednickog posla može biti korisno upotrijebljen”. Pred polazak iz Beca, Podgorica je dva puta bio primljen kod Marije Terezije, kojim prilikama je imperatorica izrazila želju da on ostane u austrijskoj armiji, obecavajuci mu unapredenje u cin pukovnika. Austrijski generalitet mu je dao laskavu ocjenu, navodeci da je on vojnik hrabar, iskusan i dobrog ponašanja.
Tako je Podgorica 11. jula 1759. godine stigao u Rusiju, zajedno sa svojim sinovcima Ivanom Vojinovicem, Markom Tialinovicem i Arsenijem Vilkovicem. Uzimajuci u obzir njegove zasluge i vojnu vještinu, dodijelili su mu cin pukovnika i uputili ga u rusku armiju, koja se nalazila s druge strane granice, u jedan od ruskih husarskih pukova.
Do punog izražaja vojna vještina general-majora I. M. Podgorice došla je u vrijeme rusko - turskog rata 1768 - 1774. godine. U djelovima pukova kojime je on komandovao služilo je mnogo Crnogoraca.

Iznenadni napad

U junu 1769. godine I. Podgorica je podnio „notaciju” - plan širokog ucešca vojnih jedinica ruske armije u borbama protiv Turske, od kojih je on predvidio da formira borbeni odred. Tim povodom on je u spisak unio 39 Crnogoraca zajedno sa drugim ratnicima iz Rusije, Srbije, Moldavije, Gruzije, Grcke i Madarske, koji su služili u ruskoj armiji. To su bili najspremniji i najhrabriji oficiri. U registru koji je on tom prilikom sastavio bili su: penzionisani kapetan Stefan Sredanovic, devet Crnogoraca iz ahtirskog husarskog puka, devet iz srpskog husarskog puka, jedan iz navatinskog mješovitog puka, 19 iz aleksejevskog husarskog puka, koji su živjeli u Novoj Srbiji. Od njih su bili zastavnici sa završenom srednjom vojnom školom Petar Radonjic, Ivan Petrovic, Vojin Petrovic i Radion Stjepcevic.
U januaru 1770. godine, u borbi kod Fokšana, odred kojim je komandovao Podgorica dva puta je razbio neprijatelja. Podgorica se 3. januara iste godine, sa tri husarska puka, srpskim, ahtirskim i harkovskim, uputio preko rijeke i iznenada zapoceo napad, natjeravši tursku vojsku u bjekstvo. Sljedeceg dana odigrala se velika bitka, koja je trajala tri sata. Medu onima koji su se istakli u toj borbi bili su Crnogorci - porucnici Arsenije Danilovic, Ivan Vukotic, Ivan Šutovic, Ðordije Kusovac i drugi. Za hrabrost ispoljenu u borbi kod Galaca, major Petar Vujovic, koji je komandovao odredom sastavljenim od cetiri hiljade kozaka i pedeset husara, bio je predložen za nagradu.
Velike zasluge za razvoj ruske ratne flote pripadaju Vojinovicima, doseljenicima iz Boke Kotorske. Kapetan Vojinovic je prvi u Ruskoj imperiji uspio da proslavi svoje prezime, koje je postalo veoma poznato. On je ucestvovao na strani Rusije u rusko - turskom ratu 1768 - 1774. godine.


U ratu i u miru


Godine 1774. predloženo je da dva broda pod komandom Ivana Vojinovica (Džovani Kneževica) i Ivana Bjelica, dovezu iz Boke Kotorske sve koji su željeli da se bore u sastavu ruske flote protiv Turaka. Taj postupak je doveo do nesporazuma izmedu osmanske i mletacke vlasti. Skadarski paša se obratio Mletackoj republici s molbom da zabrani stanovništvu Jadranskog primorja ucešce u ratovima protiv Turske, na strani Rusije. U Mletackoj republici je bila izrecena presuda: Zbog kršenja zabrane prelaska u rusko podaništvo i nagovaranja na to svojih sunarodnika, starosjedioci Kastel-Novog, Ivan Vojinovic i Ivan Bjelic, osuduju se na smrt vješanjem.
U toku rata s Turcima Ivan Vojinovic je ucestvovao u pomorskim operacijama u Jegejskom moru, u sastavu eskadrona kontra-admirala Arfe, koji je dao visoku ocjenu o njegovoj službi. U novembru 1772. godine u sastavu eksadrona na brodu on je bio upucen u Jadranski zaliv radi sprjecavanja ulcinjskih mornara da ucestvuju u bitkama na Sredozemnom moru. U sastavu eksadrona na brodu „Slava” plovio je mladi porucnik Marko Vojinovic, koji je kasnije postao admiral ruske flote.
Mornaricki narednik Marko Vojinovic bio je 29. marta 1770. godine primljen u rusku vojnu službu i unaprijeden u cin porucnika. On je najprije uzeo ucešca u borbenim djejstvima u sastavu eksadrona admirala Spiridova. Kad je, pocetkom jula 1771. godine, pomenuti eksadron došao do Dardanela, mornari pod komandom porucnika Vojinovica su uspjeli da na obali zauzmu neprijateljski brod, napunjen željezom i topovskim duladima. Za pokazanu hrabrost Marko Vojinovic je odlikovan Georgijevskim ordenom. Pod njegovom komandom u Šilskom kanalu fregata „Slava” sa dvije polugalije zarobila je obalsku galeriju. Marko Vojinovic je pohvaljen za komandovanje i predložen je za nagradu. On je 1783. godine kao kapetan premješten na fregatu „Sveti Marko”.

U ruskoj vojnoj floti

U septembru 1780. godine kapetan Marko Vojinovic je bio imenovan za komandanta Astrahanske flotile (tri fregate, jedan bombarderski i pet jedrilica). Kapetan prve klase Vojinovic bio je prvi zapovjednik na brodu „Jekatarinina slava” i bio je 1787. godine unaprijeden u cin kontra-admirala. Pod njegovom komandom sevastopoljski eksadron prilazio je obalama Rumelije. Eskadron je 1788. godine ponovo izašao na more da ne bi dozvolio turskoj floti da dopre do Ocikova, koji je bio opkoljen ruskom vojskom. U bici kod ostrva Fidonisi, 3. jula 1788. godine, posebno se istakla prethodnica flote pod komandom kontra-admirala F.F. Ušakova, koja je iznenadnim napadom riješila ishod bitke. Dvadesetog jula 1788. bila je izražena zahvalnost za pokazanu hrabrost u borbi sa turskom flotom. Medu nagradenima je bio i kontra-adrmiral Vojinovic, ali je komandovanje eksadronom bilo povjereno Ušakovu, a Vojinovic je bio imenovan za starijeg clana Crnogorske admiralske uprave. Kontra-admiralu Vojinovicu je 1790. godine bilo naredeno da preuzme komandu nad kaspijskim pomorskim snagama.
Nastavljacem slavne tradicije pojavio se Nikolaj Vojinovic, koji je od 1775. godine pohadao rusku pomorsku vojnu školu. Nakon završetka pomenute škole, proizveden je u mornaricog narednika. Za vrijeme rusko-turskog rata 1787-1791. godine kapetan Vojinovic je ucestvovao u borbi sa turskom flotom kod ostrva Tende (28. i 29. avgusta 1790. godine). U izvještaju koji je podnio F. F. Ušakov glavnokomandujucem G. A. Potemkinu Vojinovic je bio medu pohvaljenima koji su se istakli hrabrošcu. N. D. Vojinovic je, za ucešce u bici 31. jula iste godine kod rta Kalikalija, koja se završila potpunim razbijanjem turske flote, odlikovan Vladimirovim ordenom. Za vrijeme svoje službe u ruskoj floti (do 1801. godine) on je bio zapovjednik na brodovima „Sveti Jovan Bogoslov” i „Navarhija”.

Umiješni diplomati

Mnogi Crnogorci su pokazali izuzetne sposobnosti u diplomatskoj službi. Za vrijeme rusko-turskog rata 1787-1791. izvršenje veoma važne diplomatske misije bilo je povjereno pukovniku M. K. Ivelicu, rodom iz Risna. On je bio upucen u Crnu Goru sa zadatkom da organizuje protivturske pohode od strane jugoslovenskih zemalja koje su se nalazile pored Jadranskog mora. M. K. Ivelic je doprinio naoružanju 1300 ljudi (uglavnom iz Crne Gore i Hercegovine). Nakupovao je prehrambene proizvode i dogovorio se sa Dubrovnikom da mu daju u zakup pet trgovackih brodova. Kad su pocela ratna djejstva, Hercegovci su napali turski garnizon u Nikšicu, a potom se borili protiv Turaka zajedno sa Crnogorcima. Na taj nacin su od glavnog proprišta ratnih djejstava odvratili 40.000 turskih vojnika.
U toku rata, u spiskovima odlikovanih Jugoslovena našla su se imena mnogih Crnogoraca, medu kojima su Ivan Ivelic, Luka Podgoricanin, Nikola Šarovic, Sava Petrovic i drugi, koji su dobili unapredenja i nagrade.
Uspostavljanje politickih veza izmedu Rusije i Crne Gore 1711. godine stvorilo je uslove za preseljavanje Crnogoraca u ruske krajeve. Pa ipak, u prvo vrijeme su to bili smao pojedinacni slucajevi. Pedesetih godina 18. vijeka, kada je tim pitanjem pocela da se bavi ruska vlada, došlo je do masovnog preseljavanja Crnogoraca u Rusiju. Doseljeni Crnogorci su, u redovima ruske armije, nastavljali da se bore protiv Osmanske Turske. U isto vrijeme oni su unijeli svoj skromni udio u privredno osvajanje južnih krajeva Ruske imperije. Za mjesta naseljavanja Crnogoraca bile su odabrane zemlje izmedu Orenburga i Stavropolja. Crnogorci su se doseljavali i u Novu Srbiju i u Sloveno - Srbiju. Na novonaseljenoj teritoriji oni su se zbližavali sa ruskom kulturom, dobili mogucost da školuju svoju djecu u ruskim školama i na visokoškolskim ustanovama. Mnogi Crnogorci, koji su ostali u Rusiji, izvršili su snažan uticaj na razvoj ruskih kopnenih vojnih snaga i morske flote.
Ucešce Crnogoraca na ruskoj strani u ratovima protiv Osmanske imperije položilo je temelj vojnom prijateljstvu i doprinijelo jacanju ukupnih rusko-crnogorskih veza. 18. vijek predstavlja period daljeg unapredivanja tih veza. U to vrijeme Rusija je sve više predstavljala oslonac jugoslovenskim narodima koji su se nalazili pod vlašcu Porte. Posebno mjesto u politici Rusije na Balkanu pocela je zauzimati mala slobodoljubiva Crna Gora.

 ©  2005 - 2021 www.montenegro-canada.com  All rights reserved